De GGZ en psychedelica: een langzame toenadering

De GGZ in Nederland: hoe het systeem werkt

De geestelijke gezondheidszorg in Nederland is opgebouwd uit drie lagen. De huisarts en de praktijkondersteuner GGZ (POH-GGZ) vormen de eerste lijn. De basis-GGZ behandelt lichte tot matige klachten. De specialistische GGZ richt zich op complexe en ernstige psychiatrische aandoeningen, van therapieresistente depressie tot psychotische stoornissen.

Dit systeem is gebouwd rond evidence-based behandelingen: interventies waarvan de werkzaamheid is aangetoond in gerandomiseerd klinisch onderzoek. Dat verklaart deels waarom psychedelica tot nu toe geen plek hebben in de reguliere GGZ. Het bewijs groeit, maar het voldoet nog niet aan de strenge eisen die de Nederlandse zorg stelt aan nieuwe behandelingen.

De GGZ staat onder druk. Wachtlijsten zijn lang, personeel is schaars, en een aanzienlijke groep patienten reageert niet voldoende op bestaande behandelingen. Die context maakt de interesse in nieuwe behandelmogelijkheden begrijpelijk, maar verklaart ook de voorzichtigheid: in een systeem dat al onder spanning staat, is er weinig ruimte voor experimenten zonder stevig bewijs.

De huidige houding tegenover psychedelica

De houding van de Nederlandse GGZ tegenover psychedelica is niet eenduidig. Er zijn grofweg drie posities te onderscheiden.

Een groeiende groep onderzoekers en clinici staat open voor het potentieel van psychedelica bij behandelresistente aandoeningen. Zij wijzen op de resultaten van internationale studies met psilocybine bij depressie, PTSS-onderzoek met MDMA, en de lange historie van psychedelica-onderzoek die na decennia van stilstand weer op gang komt.

Een tweede groep is terughoudend. Zij erkennen dat het onderzoek veelbelovend is, maar benadrukken dat de meeste studies klein zijn, dat de follow-up beperkt is en dat de vergelijking met bestaande behandelingen nog niet goed is gemaakt. Zij pleiten voor meer en beter onderzoek voordat psychedelica een plek krijgen in de reguliere zorg.

Een derde groep is ronduit sceptisch. Zij wijzen op de hype rond psychedelica, de invloed van commerciele belangen, en het risico dat de wetenschap wordt overschaduwd door enthousiasme. Dit is geen ongegronde zorg: de geschiedenis van de psychiatrie kent meerdere voorbeelden van behandelingen die te vroeg werden omarmd.

"We moeten oppassen dat we de fout van de jaren zestig niet herhalen: te veel enthousiasme, te weinig bewijs, en dan een backlash die het onderzoek decennia terugzet." Naar: Prof. dr. Robert Schoevers, UMCG (NRC, 2023)

Onderzoeksinitiatieven in Nederland

Ondanks de voorzichtigheid wordt er in Nederland actief onderzoek gedaan naar psychedelica. Drie academische centra spelen een vooraanstaande rol.

UMC Utrecht

Het UMC Utrecht onderzoekt psilocybine bij behandelresistente depressie in samenwerking met het farmaceutische bedrijf Compass Pathways. Deze studie volgt het COMP360-protocol, een gestandaardiseerde vorm van psilocybine-therapie. Het UMC Utrecht is een van de Europese sites in een grotere fase-IIb-studie die ook in andere landen loopt.

UMCG (Groningen)

Het Universitair Medisch Centrum Groningen, onder leiding van Robert Schoevers, doet onderzoek naar de werkzaamheid en veiligheid van psilocybine bij depressie. Het UMCG neemt een kritische positie in: het benadrukt de noodzaak van onafhankelijk, door de overheid gefinancierd onderzoek, naast de studies die door de industrie worden gesponsord.

Universiteit Leiden

In Leiden wordt onderzoek gedaan naar de effecten van microdosering met psilocybine. Dit onderzoek richt zich niet op klinische behandeling, maar op de cognitieve en emotionele effecten van zeer lage doseringen. De resultaten zijn tot nu toe gemengd: sommige studies vinden subtiele effecten, andere vinden geen verschil met placebo.

Wet- en regelgeving als bottleneck

Een van de grootste obstakels voor psychedelica in de GGZ is de juridische status. Psilocybine (in de vorm van paddenstoelen) staat op Lijst I van de Opiumwet. Truffels zijn legaal verkrijgbaar, maar vallen niet onder de geneesmiddelenwetgeving. Dat creert een merkwaardige situatie: je kunt truffels kopen in een smartshop, maar een psychiater kan psilocybine niet voorschrijven.

Om psilocybine als geneesmiddel beschikbaar te maken, moet het een registratieprocedure doorlopen bij het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) of het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Dat vereist fase-III-studies: grote, gerandomiseerde, placebogecontroleerde trials die de werkzaamheid en veiligheid aantonen.

Die studies zijn in voorbereiding, maar nog niet afgerond. Compass Pathways en het Usona Institute zijn de twee organisaties die het verst gevorderd zijn met het registratietraject. Maar zelfs bij positieve resultaten duurt het registratieproces jaren.

Esketamine als precedent

De introductie van esketamine (Spravato) in de Nederlandse GGZ biedt een relevant precedent. Esketamine is een neusspray op basis van een isomeer van ketamine, geregistreerd door de EMA in 2019 voor behandelresistente depressie.

De parallellen met psilocybine zijn opvallend. Beide stoffen hebben een psychoactief effect. Beide worden gebruikt in combinatie met psychologische begeleiding. Beide richten zich op patienten die niet reageren op standaardbehandelingen. En bij beide speelt de vraag: hoe integreer je een stof met psychoactieve effecten in een zorgsysteem dat gebouwd is rond dagelijkse pillen en wekelijkse gesprekstherapie?

De lessen van esketamine zijn dubbel. Enerzijds laat het zien dat het mogelijk is: een psychoactieve stof kan door het registratieproces komen en beschikbaar worden in de GGZ. Anderzijds laat het zien hoe traag en beperkt dat proces is. Esketamine is duur, wordt slechts in een beperkt aantal centra aangeboden en is gebonden aan strikte protocollen. De toegankelijkheid is beperkt.

Voor psilocybine zal een vergelijkbaar traject gelden. Registratie is het begin, niet het einde. Daarna volgen vragen over vergoeding, opleiding van therapeuten, capaciteit en kwaliteitsborging.

Toekomstscenario's

Hoe de toekomst van psychedelica in de Nederlandse GGZ eruitziet, hangt af van meerdere factoren. Er zijn drie plausibele scenario's.

Scenario 1: Registratie en geleidelijke integratie. Als fase-III-studies positieve resultaten opleveren en de EMA psilocybine registreert als geneesmiddel, kan het in de loop van de jaren dertig beschikbaar komen in gespecialiseerde GGZ-centra. Dit is het meest waarschijnlijke scenario, maar het tijdpad is lang.

Scenario 2: Compassionate use en magistrale bereiding. Voordat volledige registratie is afgerond, zouden individuele patienten via compassionate use (gebruik op verzoek van een arts bij ernstige aandoeningen waarvoor geen alternatief is) toegang kunnen krijgen tot psilocybine. Dit gebeurt al op kleine schaal in Zwitserland.

Scenario 3: Stagnatie. Als fase-III-studies tegenvallende resultaten opleveren, als er ernstige bijwerkingen aan het licht komen, of als het politieke klimaat verandert, kan het registratietraject stagneren. Dit is niet het meest waarschijnlijke scenario, maar het is realistisch. De wetenschap levert niet altijd op wat we hopen.