Psilocybine en depressie: wat zegt de wetenschap?

Depressie in Nederland

Depressie is een van de meest voorkomende psychische aandoeningen in Nederland. Volgens het Trimbos-instituut krijgt jaarlijks ruim een half miljoen volwassenen (18-64 jaar) te maken met een depressie.[1] In totaal heeft naar schatting 9,7% van alle Nederlanders vanaf 12 jaar depressieve klachten.[2] De gevolgen zijn groot: depressie leidt tot langdurig verzuim, verminderde kwaliteit van leven en is een van de belangrijkste risicofactoren voor zelfdoding.

De meeste mensen met een depressie worden behandeld met psychotherapie, antidepressiva of een combinatie daarvan. De meest voorgeschreven medicijnen zijn SSRI's: selectieve serotonineheropnameremmers zoals citalopram, sertraline en escitalopram. Deze medicijnen helpen veel mensen, maar niet iedereen.

Naar schatting reageert 30% van de patienten onvoldoende op twee of meer antidepressiva.[3] Artsen spreken dan van therapieresistente depressie (TRD). Dat zijn in Nederland tienduizenden mensen die vastlopen in het bestaande behandelaanbod. Voor hen zoeken onderzoekers naar nieuwe opties, en psilocybine is daar een van. Meer over de medische inzet van psilocybine bij depressie lees je op onze overzichtspagina.

Hoe werkt psilocybine bij depressie?

Psilocybine is de werkzame stof in bepaalde paddo's en truffels. In het lichaam wordt psilocybine omgezet in psilocine, dat bindt aan serotoninereceptoren in de hersenen. Vooral de 5-HT2A-receptor speelt een centrale rol.[4] Die receptor zit in hersengebieden die betrokken zijn bij stemming, waarneming en zelfbewustzijn.

Het default mode network

Bij mensen met een depressie is een netwerk van hersengebieden vaak overactief: het zogenaamde default mode network (DMN). Dit netwerk is betrokken bij dagdromen, zelfreflectie en piekeren. Onderzoekers beschrijven het als een soort 'binnenste monoloog' die bij depressie vast komt te zitten in negatieve, herhalende patronen.[5]

Hersenscans laten zien dat psilocybine de activiteit van het DMN tijdelijk sterk vermindert. De verbindingen tussen hersengebieden die normaal weinig met elkaar communiceren worden juist sterker. Onderzoekers omschrijven dit als een tijdelijke 'reset' van vaste hersenpatronen.[6] Een studie in Nature (2024) toonde aan dat psilocybine de functionele connectiviteit in de hersenschors meer dan drie keer zo sterk verstoort als methylfenidaat.[7]

Neuroplasticiteit

Naast de acute effecten op hersennetwerken lijkt psilocybine ook de neuroplasticiteit te bevorderen: het vermogen van de hersenen om nieuwe verbindingen te maken. Dieronderzoek laat zien dat psilocybine de groei van dendritische spines in de frontale cortex stimuleert. Dit gaat via activatie van BDNF (brain-derived neurotrophic factor) en de mTOR-signaalroute.[8]

De combinatie van verminderde DMN-activiteit en verhoogde neuroplasticiteit zou kunnen verklaren waarom sommige patienten na een psilocybinesessie langdurige verlichting van depressieve klachten ervaren. Maar het precieze mechanisme is nog niet volledig opgehelderd.

Belangrijke internationale studies

Imperial College London (2016)

Robin Carhart-Harris en zijn team aan Imperial College London publiceerden in 2016 de eerste moderne klinische studie naar psilocybine bij therapieresistente depressie. In een open-label studie met 12 deelnemers kregen patienten twee dosissen psilocybine (10 mg en 25 mg) met psychologische begeleiding. Na een week rapporteerden alle deelnemers vermindering van depressieve klachten. Na drie maanden was dit bij zeven van de twaalf nog steeds het geval.[5]

Het was een kleine studie zonder controlegroep, maar de resultaten waren opvallend genoeg om grootschaliger onderzoek te rechtvaardigen.

Johns Hopkins University

Roland Griffiths en collega's aan Johns Hopkins onderzochten psilocybine bij patienten met ernstige depressieve stoornis (MDD). In een gerandomiseerde studie (2020) ontvingen 24 deelnemers twee dosissen psilocybine met intensieve psychologische ondersteuning. Na vier weken had 71% een klinisch relevante verbetering en 54% was in remissie. De resultaten werden gepubliceerd in JAMA Psychiatry.[9]

COMPASS Pathways fase IIb (2021)

De tot nu toe grootste studie is de fase IIb-trial van COMPASS Pathways, gepubliceerd in The New England Journal of Medicine in 2022. Aan het onderzoek deden 233 patienten mee in 22 centra in 10 landen, waaronder Nederland. Deelnemers met therapieresistente depressie kregen een enkele dosis van 1 mg, 10 mg of 25 mg COMP360 (synthetisch psilocybine) met psychologische begeleiding.[10]

De 25 mg-groep liet na drie weken een statistisch significante vermindering van depressieve klachten zien (p<0,001). Dertig procent van de patienten in deze groep ging in remissie, en een kwart van hen was na twaalf weken nog steeds vrij van depressieve klachten, zonder aanvullende medicatie.

In 2025 behaalde COMPASS het primaire eindpunt in de eerste fase III-studie. Een eenmalige dosis van 25 mg liet opnieuw een statistisch significante vermindering zien ten opzichte van placebo.[11] Een mogelijke goedkeuringsbeslissing door de FDA wordt nu verwacht in eind 2026 of begin 2027.

Psilocybine versus SSRI's

In 2021 publiceerden Carhart-Harris en collega's een directe vergelijking tussen psilocybine en escitalopram (een veelgebruikte SSRI) in The New England Journal of Medicine. Aan de studie deden 59 patienten met matige tot ernstige depressie mee.[12]

De psilocybinegroep ontving twee dosissen van 25 mg psilocybine (met drie weken tussentijd) plus dagelijks een placebo. De escitalopramgroep ontving twee lage dosissen psilocybine (1 mg) plus dagelijks escitalopram. Na zes weken was het verschil op de primaire uitkomstmaat niet statistisch significant.

Secundaire uitkomstmaten lieten wel verschillen zien: 70% van de psilocybinegroep vertoonde een klinische respons, tegenover 48% in de escitalopramgroep. Remissie trad op bij 57% versus 28%. Deze resultaten waren echter niet gecorrigeerd voor meervoudige vergelijkingen en moeten daarom voorzichtig worden geinterpreteerd.

In december 2024 verscheen de 6-maands follow-up van deze studie. De observationele data lieten zien dat het verschil tussen de twee groepen na zes maanden kleiner was geworden.[13] De onderzoekers benadrukken dat grotere en langduriger studies nodig zijn om definitieve conclusies te trekken.

Nederlands onderzoek

P-TRD studie (UMC Utrecht, UMCG, Leiden UMC)

De P-TRD studie is een groot Nederlands klinisch onderzoek naar psilocybine bij therapieresistente depressie, uitgevoerd in drie academische ziekenhuizen: UMC Utrecht, UMCG Groningen en Leiden UMC. De studie maakt deel uit van het bredere COMPASS Pathways-programma.[14]

Deelnemers (18 jaar en ouder) met een depressie die niet reageerde op minimaal twee antidepressiva, ontvingen een of twee dosissen psilocybine (1, 10 of 25 mg) in een gecontroleerde setting met psychologische begeleiding. De totale studieduur bedroeg 52 weken.

De resultaten, gepubliceerd als onderdeel van de internationale fase IIb-data, lieten zien dat psilocybine bij sommige patienten goed werd verdragen. De meest voorkomende bijwerkingen waren hoofdpijn, misselijkheid, vermoeidheid en slapeloosheid. De overgrote meerderheid van de bijwerkingen werd als mild tot matig ervaren.[15]

PsyPal studie (UMCG)

Het UMCG Groningen coordineert daarnaast het Europese PsyPal-project: een klinische studie naar psilocybine bij psychisch lijden in de palliatieve zorg. Met 6,5 miljoen euro Horizon Europe-financiering is dit de eerste EU-gefinancierde multisite-trial met psilocybine. Het onderzoek richt zich op patienten met COPD, MS, ALS en atypische parkinsonismen.[16]

In augustus 2025 werd de eerste patient opgenomen in het UMCG voor het COPD-onderdeel van de studie. Het doel is om bij meer dan 100 patienten in heel Europa te onderzoeken of psilocybine angst en depressie kan verminderen en de kwaliteit van leven kan verbeteren.

Beperkingen van het huidige onderzoek

De resultaten van psilocybineonderzoek zijn hoopgevend, maar het is te vroeg om definitieve conclusies te trekken. Er zijn meerdere belangrijke beperkingen.

Kleine steekproeven. De meeste studies tot nu toe hadden tientallen tot enkele honderden deelnemers. Ter vergelijking: SSRI's zijn onderzocht bij duizenden patienten. Kleine studies hebben meer kans op toevallige uitschieters.

Korte follow-up. De meeste studies meten het effect na drie tot zes weken. Langetermijngegevens zijn schaars. Een studie bij veteranen liet zien dat het antidepressieve effect na zes maanden begon af te nemen en na negen maanden duidelijk minder werd.[17]

Verwachtingsbias. Deelnemers aan psilocybinestudies weten vaak dat ze een psychedelicum krijgen. De intense subjectieve ervaring maakt het bijna onmogelijk om een studie volledig te blinderen. Dit betekent dat positieve verwachtingen het resultaat kunnen beinvloeden.[18]

Selectieve deelname. Studiedeelnemers zijn vaak gemotiveerde vrijwilligers die openstaan voor een psychedelische ervaring. Dat is niet representatief voor alle mensen met een depressie.

Ondersteunende therapie. Psilocybine wordt in onderzoek altijd gegeven met intensieve psychologische begeleiding. Het is onduidelijk hoeveel van het effect toe te schrijven is aan de stof zelf en hoeveel aan de therapeutische context.

Goedkeuringstraject

De Amerikaanse FDA heeft psilocybine in 2018 de status Breakthrough Therapy toegekend voor therapieresistente depressie en in 2019 voor depressieve stoornis. Dit versnelt het beoordelingsproces, maar is geen garantie voor goedkeuring. Op basis van de fase III-resultaten van COMPASS Pathways wordt een mogelijke goedkeuringsbeslissing verwacht in eind 2026 of begin 2027.[11]

In Europa is de situatie anders. De EMA (European Medicines Agency) heeft psilocybine geen formele Breakthrough Therapy-status toegekend. Wel heeft de EMA in 2025 een bijgewerkte richtlijn voor klinisch onderzoek bij depressie gepubliceerd, waarin psychedelica expliciet worden genoemd.[19]

In enkele Europese landen zijn er al beperkte mogelijkheden. Tsjechie nam in 2025 wetgeving aan die medisch gebruik van psilocybine onder toezicht van psychiaters mogelijk maakt. Zwitserland kent een compassionate use-programma. In Nederland is psilocybine als geneesmiddel niet beschikbaar buiten klinische studies.[19]

Wat betekent dit voor jou?

De wetenschappelijke vooruitgang is reeel, maar psilocybine is nog geen goedgekeurd geneesmiddel. Het wordt op dit moment alleen onderzocht in strikt gecontroleerde settings met medisch toezicht en psychologische begeleiding.

Als je kampt met depressieve klachten, zijn er beproefde behandelingen beschikbaar. Praat met je huisarts over de mogelijkheden. Wil je meer weten over deelname aan onderzoek? Bespreek dat ook met je huisarts, die je kan verwijzen naar de juiste instelling.

Voor informatie over de P-TRD studie kun je contact opnemen met UMC Utrecht via PTRD@umcutrecht.nl of telefonisch via de afdeling Psychiatrie: 088-7555888.[14]