Wat zijn contra-indicaties?
Een contra-indicatie is een omstandigheid waardoor een bepaalde behandeling of stof niet veilig kan worden gebruikt. Bij psilocybine bestaan er zowel absolute contra-indicaties (gebruik is altijd onverantwoord) als relatieve contra-indicaties (gebruik brengt verhoogd risico met zich mee en vereist zorgvuldige afweging).
In klinische studies wordt elke deelnemer vooraf gescreend op deze contra-indicaties. Dat is geen formaliteit. Het voorkomt ernstige complicaties. Buiten die gecontroleerde context, bij zelfgebruik of bij retreats, ontbreekt die screening vaak. Dat maakt het risico groter.
In trials van onder meer Johns Hopkins University, Imperial College London en het UMC Utrecht worden deelnemers vooraf uitgebreid gescreend. Dit omvat psychiatrische evaluatie, medische voorgeschiedenis, medicijngebruik en soms genetische aanleg voor psychotische stoornissen. Wie niet door de screening komt, wordt uitgesloten van deelname.
Absolute contra-indicaties
Bij de volgende aandoeningen is het gebruik van psilocybine in alle omstandigheden af te raden. Het risico op ernstige complicaties is te groot, ook onder begeleiding.
Psychotische stoornissen
Mensen met een diagnose schizofrenie, schizoaffectieve stoornis of een andere psychotische stoornis worden in alle klinische studies uitgesloten. Psilocybine kan psychotische symptomen uitlokken of verergeren. Er zijn casusbeschrijvingen van langdurige psychosen na gebruik van psilocybine bij mensen met een voorgeschiedenis van psychose. Het risico geldt ook voor mensen met een eerstegraads familielid met schizofrenie, omdat genetische kwetsbaarheid de kans op een psychotische episode verhoogt.
Bipolaire stoornis
Psilocybine kan bij mensen met een bipolaire stoornis een manische episode uitlokken. In klinisch onderzoek worden mensen met bipolaire stoornis type I en type II standaard uitgesloten. De reden is dat psilocybine serotonine 5-HT2A-receptoren activeert, wat bij kwetsbare personen kan leiden tot ontremming, slaapverlies en manie. Dat risico is onvoorspelbaar en potentieel ernstig.
Persoonlijkheidsstoornissen met psychotische kenmerken
Bij bepaalde persoonlijkheidsstoornissen, zoals borderline met psychotische episoden of schizotypische persoonlijkheidsstoornis, is het risico op decompensatie verhoogd. Deze groepen worden in de meeste studies eveneens uitgesloten.
Ook als je zelf nooit psychotische klachten hebt gehad, kan een familiegeschiedenis van schizofrenie of bipolaire stoornis het risico verhogen. In klinische studies wordt hier standaard naar gevraagd. Bij zelfgebruik ontbreekt die check.
Relatieve contra-indicaties
Bij de volgende omstandigheden is gebruik niet per definitie uitgesloten, maar wel risicovol. Een zorgvuldige medische afweging is noodzakelijk.
Hart- en vaatziekten
Psilocybine kan tijdelijk de bloeddruk en hartslag verhogen. Voor de meeste gezonde mensen is dat onschuldig. Maar bij mensen met ernstige hart- en vaatziekten, zoals ongecontroleerde hypertensie, een recent hartinfarct of hartritmestoornissen, kan die tijdelijke stijging risico's opleveren. In klinische studies worden deelnemers met ernstige cardiovasculaire aandoeningen uitgesloten of extra gemonitord.
Zwangerschap en borstvoeding
Er is onvoldoende onderzoek gedaan naar de effecten van psilocybine tijdens zwangerschap en borstvoeding. Dieronderzoek wijst op mogelijke risico's voor de ontwikkeling van het embryo. Uit voorzorg wordt zwangerschap in alle klinische studies als uitsluitingscriterium gehanteerd. Het advies is om psilocybine niet te gebruiken tijdens zwangerschap of borstvoeding.
Gebruik van SSRI's en andere serotonergische medicijnen
SSRI's (selectieve serotonineheropnameremmers) en SNRI's kunnen de werking van psilocybine verminderen of veranderen. Daarnaast bestaat er een theoretisch risico op het serotoninesyndroom bij combinatie. In klinisch onderzoek moeten deelnemers hun SSRI doorgaans weken van tevoren afbouwen. Dat afbouwen is op zichzelf niet zonder risico en mag alleen onder medische begeleiding gebeuren. Lees meer over psilocybine en medicijninteracties.
Epilepsie
Er is beperkt bewijs over de interactie tussen psilocybine en epilepsie. Sommige onderzoekers sluiten epilepsiepatienten uit voorzorg uit. De invloed van psilocybine op de aanvalsdrempel is niet goed onderzocht.
"De veiligheid van psilocybine in klinische settings hangt voor een groot deel af van de zorgvuldigheid waarmee deelnemers worden gescreend. Screening is geen bijzaak, maar een voorwaarde." Naar: Johnson, Richards & Griffiths, 2008
Hoe werkt screening in klinisch onderzoek?
In klinische trials wordt screening niet licht opgevat. Het proces omvat doorgaans meerdere stappen die samen een beeld geven van de geschiktheid van een deelnemer.
- Psychiatrische evaluatie: een uitgebreid gesprek met een psychiater of psycholoog, vaak aangevuld met gestandaardiseerde vragenlijsten (zoals de MINI of SCID).
- Medische voorgeschiedenis: inventarisatie van lichamelijke klachten, chirurgische ingrepen en lopende behandelingen.
- Medicijngebruik: een volledig overzicht van alle medicijnen, inclusief vrij verkrijgbare middelen en supplementen.
- Familiegeschiedenis: specifiek gericht op psychotische en bipolaire stoornissen bij eerstegraads familieleden.
- Lichamelijk onderzoek: in veel studies inclusief bloeddrukmetingen, ECG en bloedonderzoek.
Pas als een deelnemer door al deze stappen komt, wordt hij of zij toegelaten tot de studie. Dit proces duurt vaak weken en is specifiek ontworpen om risico's te minimaliseren.
Risico's bij zelfgebruik zonder screening
Bij zelfgebruik of bij retreats zonder degelijke intake ontbreekt de screening die in klinisch onderzoek standaard is. Dat betekent dat mensen met contra-indicaties onbewust risico lopen. Een aantal scenario's:
- Iemand met een niet-gediagnosticeerde bipolaire stoornis gebruikt truffels en raakt in een manische episode.
- Iemand die SSRI's slikt combineert dit met psilocybine, met als gevolg onvoorspelbare effecten of risico op serotoninesyndroom.
- Iemand met een familielid met schizofrenie maakt een eerste psychotische episode door na gebruik.
Deze scenario's zijn niet hypothetisch. Ze zijn beschreven in de wetenschappelijke literatuur en bij meldingen aan het NVIC (Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum). Het gaat om kleine aantallen, maar de gevolgen kunnen ernstig zijn.
Niet alle truffelretreats in Nederland doen een medische intake. Er is geen wettelijke verplichting. Vraag altijd vooraf:
- Wordt er een medische en psychiatrische screening gedaan?
- Wordt er gevraagd naar medicijngebruik?
- Wordt er gevraagd naar familiegeschiedenis van psychische aandoeningen?
- Is er een arts beschikbaar bij complicaties?
Het ontbreken van deze stappen is een serieus waarschuwingssignaal.
Het belang van medische begeleiding
De lijst met contra-indicaties laat zien dat psilocybine geen onschuldige stof is. Het heeft een relatief gunstig veiligheidsprofiel vergeleken met veel andere psychoactieve stoffen, maar dat geldt alleen onder de juiste voorwaarden. Een volledig overzicht van mogelijke risico's en bijwerkingen is essentieel. Een van die voorwaarden is dat iemand met kennis van zaken beoordeelt of gebruik verantwoord is.
In de praktijk betekent dat: overleg met een huisarts of psychiater voordat je psilocybine overweegt. Niet omdat gebruik per definitie gevaarlijk is, maar omdat je zelf niet altijd kunt inschatten of je tot een risicogroep behoort. Genetische kwetsbaarheid voor psychose is niet iets wat je aan jezelf kunt aflezen. Een beginnende bipolaire stoornis kan zich uiten als stemmingsschommelingen die je zelf niet als zodanig herkent.
Medische begeleiding vervangt niet de persoonlijke keuze, maar biedt een vangnet dat het risico op ernstige complicaties verkleint. Dat vangnet is er in klinisch onderzoek, maar ontbreekt vaak daarbuiten.
Dit artikel beschrijft voor welke groepen psilocybine verhoogde risico's met zich meebrengt. Het is geen handleiding voor gebruik. Psilocybine (in de vorm van paddenstoelen) valt onder de Opiumwet en is in Nederland verboden. Truffels zijn legaal verkrijgbaar, maar gebruik brengt risico's met zich mee. Raadpleeg bij vragen je huisarts.
- Johnson, M.W., Richards, W.A., & Griffiths, R.R. (2008). Human hallucinogen research: guidelines for safety. Journal of Psychopharmacology, 22(6), 603-620. doi:10.1177/0269881108093587
- Carhart-Harris, R.L., & Goodwin, G.M. (2017). The therapeutic potential of psychedelic drugs: past, present, and future. Neuropsychopharmacology, 42(11), 2105-2113.
- Dos Santos, R.G., et al. (2016). Antidepressive, anxiolytic and antiaddictive effects of ayahuasca, psilocybin and lysergic acid diethylamide (LSD): a systematic review of clinical trials. Therapeutic Advances in Psychopharmacology, 6(3), 193-213.
- Studerus, E., et al. (2011). Prediction of psilocybin response in healthy volunteers. PLoS ONE, 6(2), e18025. doi:10.1371/journal.pone.0018025
- Trimbos-instituut (2023). Psilocybine (paddo's en truffels) - drugsinfo. trimbos.nl
- Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC). Meldingen hallucinogene paddenstoelen en truffels. umcutrecht.nl/nvic
- Griffiths, R.R., et al. (2016). Psilocybin produces substantial and sustained decreases in depression and anxiety in patients with life-threatening cancer. Journal of Psychopharmacology, 30(12), 1181-1197.