Psilocybine en SSRI's: wat je moet weten

SSRI-gebruik in Nederland

Nederland telt ruim 1,1 miljoen gebruikers van SSRI's (selectieve serotonineheropnameremmers). Dat blijkt uit cijfers van het CBS en de Stichting Farmaceutische Kengetallen. SSRI's zoals sertraline, citalopram, fluoxetine en paroxetine behoren tot de meest voorgeschreven geneesmiddelen in de huisartsenpraktijk. Ze worden ingezet bij depressie, angststoornissen, dwangstoornissen en PTSS.

Tegelijk groeit de belangstelling voor psilocybine, zowel in de wetenschap als daarbuiten. Dat leidt tot een vraag die steeds vaker opduikt: wat als je psilocybine wilt gebruiken terwijl je een SSRI slikt? Het antwoord is niet simpel, maar het uitgangspunt is duidelijk: doe dit nooit zonder overleg met je arts. Lees ook onze pagina over veiligheid bij psilocybinegebruik.

Waarom SSRI's en psilocybine botsen

Psilocybine wordt in het lichaam omgezet in psilocine, dat bindt aan serotonine 5-HT2A-receptoren in de hersenen. Dit is het primaire werkingsmechanisme waardoor de psychedelische effecten ontstaan: veranderingen in waarneming, emotie en denken.

SSRI's werken op hetzelfde neurotransmittersysteem, maar op een andere manier. Ze verhogen de beschikbare hoeveelheid serotonine door de heropname ervan te blokkeren. Bij langdurig gebruik leidt dit tot een aanpassing van de serotonine-receptoren: de 5-HT2A-receptoren worden minder gevoelig (downregulatie). En dat zijn precies de receptoren waarop psilocybine zijn werking uitoefent.

Het gevolg: bij mensen die een SSRI gebruiken, werkt psilocybine vaak minder goed of helemaal niet. Dit hangt direct samen met de werking op serotonine-receptoren. De psychedelische effecten zijn afgezwakt of afwezig. Dit wordt bevestigd door zowel klinische observaties als door een grootschalige survey van Becker et al. (2022), waarin ruim 2.000 respondenten rapporteerden over hun ervaringen met psychedelica in combinatie met antidepressiva.

"Chronisch SSRI-gebruik leidt tot downregulatie van 5-HT2A-receptoren, waardoor de subjectieve effecten van psilocybine significant worden afgezwakt." Naar: Becker et al. (2022), Journal of Psychopharmacology

Het risico op serotoninesyndroom

Naast de verminderde werking is er een tweede risico dat vaak wordt genoemd: het serotoninesyndroom. Dit is een potentieel levensbedreigende toestand die ontstaat wanneer er te veel serotonine-activiteit is in het zenuwstelsel. Lees meer in ons uitgebreide artikel over het serotoninesyndroom.

Symptomen van het serotoninesyndroom zijn onder meer:

• Onrust, agitatie en verwardheid
• Snelle hartslag en hoge bloeddruk
• Spiertrekkingen, trillen en verlies van coordinatie
• Overmatig zweten en koorts
• In ernstige gevallen: toevallen en bewusteloosheid

Het serotoninesyndroom treedt meestal op bij combinaties van twee of meer serotonerge middelen. In theorie zou de combinatie van een SSRI met psilocybine dit risico kunnen verhogen, omdat beide stoffen het serotoninesysteem beinvloeden. In de praktijk zijn er echter weinig gedocumenteerde gevallen van serotoninesyndroom specifiek door de combinatie SSRI plus psilocybine. Dat komt waarschijnlijk doordat psilocybine een receptor-agonist is (het bindt rechtstreeks aan de receptor) en geen serotonine-heropnameremmer.

Dat het risico laag lijkt, betekent niet dat het afwezig is. Met name bij hoge doseringen, bij combinatie met MAO-remmers of bij kwetsbare personen kan het risico toenemen. Het ontbreken van grootschalig onderzoek naar de combinatie maakt voorzichtigheid geboden.

Verminderde werking van psilocybine

De meest voorkomende uitkomst van de combinatie SSRI plus psilocybine is niet het serotoninesyndroom, maar een teleurstellende ervaring. Gebruikers melden vaak dat ze weinig tot niets voelen, ondanks een normale dosering. Dat kan twee gevolgen hebben die allebei riskant zijn.

Ten eerste: mensen die weinig effect voelen, kunnen geneigd zijn om meer in te nemen. Hogere doses brengen meer risico's met zich mee, zowel fysiek als psychisch. Ten tweede: de teleurstelling zelf kan problematisch zijn, vooral voor iemand die psilocybine overwoog als mogelijke hulp bij psychische klachten.

In klinische studies naar psilocybine-therapie worden deelnemers die SSRI's gebruiken daarom standaard uitgesloten, of wordt gevraagd om de SSRI vooraf af te bouwen. Dit gebeurt altijd onder medische begeleiding en met voldoende tijd (meestal minimaal twee tot vier weken, afhankelijk van de SSRI).

Afbouwen: nooit op eigen houtje

Een van de gevaarlijkste misverstanden rond dit onderwerp is het idee dat je je SSRI zelf kunt stoppen om psilocybine te proberen. Dit is een serieus risico. Abrupt stoppen met een SSRI kan leiden tot onttrekkingsverschijnselen (ook wel discontinueringssyndroom genoemd), waaronder:

• Duizeligheid en evenwichtsproblemen
• Griepachtige klachten
• Slapeloosheid en levendige dromen
• Prikkelbaarheid, angst en stemmingsschommelingen
• Elektrische sensaties in het hoofd (brain zaps)
• Terugval van de oorspronkelijke klachten

Het afbouwen van een SSRI hoort geleidelijk te gebeuren, onder begeleiding van de voorschrijvende arts. Bij sommige SSRI's (met name paroxetine en venlafaxine, een SNRI) zijn de onttrekkingsverschijnselen bijzonder hevig. Het Farmacotherapeutisch Kompas en de NHG-standaard Depressie geven richtlijnen voor het stapsgewijs verlagen van de dosering.

Wat zegt het onderzoek?

Het meest geciteerde onderzoek naar de combinatie van SSRI's en psychedelica is de survey van Becker et al. (2022), gepubliceerd in het Journal of Psychopharmacology. In deze studie vulden meer dan 2.000 respondenten een vragenlijst in over hun ervaringen.

De belangrijkste bevindingen:

• Respondenten die een SSRI gebruikten rapporteerden significant minder intense psychedelische effecten dan respondenten zonder SSRI.
• Het serotoninesyndroom werd niet gerapporteerd in de psilocybine-groep, maar er waren enkele meldingen bij combinatie met MDMA (een sterkere serotonineafgifte-stimulator).
• Sommige respondenten bouwden hun SSRI zelf af om psilocybine te proberen, met wisselende en soms problematische gevolgen.

Een beperking van dit onderzoek is dat het gebaseerd is op zelfrapportage en geen gecontroleerde klinische trial. De resultaten geven een beeld van ervaringen in de praktijk, maar geen definitief antwoord op de vraag of de combinatie veilig is.

Daarnaast is er een groeiende hoeveelheid preklinisch onderzoek (diermodellen en in-vitro-studies) die bevestigt dat chronisch SSRI-gebruik de 5-HT2A-receptordichtheid en -gevoeligheid verlaagt, wat verklaart waarom psilocybine minder goed werkt bij SSRI-gebruikers.

Advies: altijd je arts raadplegen

Het advies bij de combinatie van psilocybine en SSRI's is ondubbelzinnig: bespreek het met je arts. Dat geldt voor iedereen, maar zeker voor mensen die psilocybine overwegen als aanvulling op of alternatief voor hun huidige behandeling.

Een arts kan beoordelen:

• Of afbouwen van de SSRI verantwoord is, gezien je klachten en je voorgeschiedenis
• Welk afbouwschema geschikt is voor jouw specifieke SSRI
• Of er contra-indicaties zijn (bijvoorbeeld een voorgeschiedenis van psychose)
• Of deelname aan een klinische trial of een begeleid traject mogelijk is

Het feit dat psilocybine wordt onderzocht als behandeling voor depressie maakt het verleidelijk om het als alternatief voor een SSRI te zien. Maar de twee zijn niet uitwisselbaar. Psilocybine-therapie is een experimentele behandeling die plaatsvindt onder strikte voorwaarden. Het op eigen initiatief stoppen met bewezen medicatie om een experimentele stof te proberen brengt risico's met zich mee die niet onderschat mogen worden.

Als je interesse hebt in psilocybine-therapie, informeer dan bij je behandelaar of er lopende studies zijn waarvoor je in aanmerking komt. Academische centra zoals het UMC Utrecht, het Leids Universitair Medisch Centrum en het Amsterdam UMC voeren regelmatig psilocybine-onderzoek uit.