Waarom medicijninteracties er toe doen
Psilocybine werkt via het serotoninesysteem in het brein. Het wordt in het lichaam omgezet in psilocine, dat zich bindt aan serotonine 5-HT2A-receptoren. Veel veelgebruikte medicijnen werken ook via het serotoninesysteem: antidepressiva, stemmingsstabilisatoren, pijnstillers en bepaalde anti-epileptica. Wanneer twee stoffen via hetzelfde systeem werken, kunnen ze elkaars effecten versterken, verzwakken of onvoorspelbaar maken.
In klinische studies moeten deelnemers hun medicijnen doorgaans weken van tevoren afbouwen. Buiten die gecontroleerde context, bij zelfgebruik of retreats, weten veel mensen niet dat hun medicijnen een risico vormen. Dat gebrek aan kennis kan ernstige gevolgen hebben.
Psilocybine wordt door het enzym alkaline fosfatase omgezet in psilocine. Psilocine is een partiele agonist van de serotonine 5-HT2A-receptor. Medicijnen die de serotoninehuishouding beinvloeden, zoals SSRI's, SNRI's, MAO-remmers en lithium, kunnen deze werking versterken, blokkeren of tot gevaarlijke bijeffecten leiden.
SSRI's en SNRI's
SSRI's (selectieve serotonineheropnameremmers) zijn de meest voorgeschreven antidepressiva in Nederland. Bekende voorbeelden zijn sertraline (Zoloft), fluoxetine (Prozac), citalopram, paroxetine en escitalopram. SNRI's (serotonine-noradrenalineheropnameremmers) zoals venlafaxine en duloxetine werken op een vergelijkbare manier.
Verminderde werking van psilocybine
SSRI's bezetten serotonine-receptoren en veranderen de beschikbaarheid van serotonine in de synaptische spleet. Uit onderzoek en uit klinische observaties blijkt dat mensen die SSRI's gebruiken, vaak minder of geen effect ervaren van psilocybine. De SSRI blokkeert als het ware de toegang tot de receptoren waar psilocine op werkt. Dit kan ertoe leiden dat iemand een hogere dosis neemt om toch effect te bereiken, wat het risico op onvoorspelbare reacties vergroot.
Risico op serotoninesyndroom
De combinatie van psilocybine en SSRI's verhoogt theoretisch het risico op het serotoninesyndroom: een potentieel levensbedreigende aandoening door een teveel aan serotonine-activiteit. In de praktijk lijkt dit risico bij psilocybine kleiner dan bij combinaties met bijvoorbeeld MAO-remmers, maar het is niet uit te sluiten. Het risico is hoger bij hogere doseringen en bij bepaalde SSRI's (met name fluoxetine, dat een lange halfwaardetijd heeft).
Het plotseling stoppen met SSRI's kan leiden tot ernstige onttrekkingsverschijnselen: duizeligheid, misselijkheid, angst, prikkelbaarheid en elektrische sensaties ("brain zaps"). Bouw SSRI's alleen af onder begeleiding van een arts. Dit geldt ook als je overweegt psilocybine te gebruiken.
Lithium
Lithium wordt voorgeschreven als stemmingsstabilisator, vooral bij bipolaire stoornis. De combinatie van lithium en psilocybine is een van de gevaarlijkste die bekend is in de psychedelische literatuur.
Er zijn meerdere casusbeschrijvingen van mensen die na combinatie van lithium en een psychedelische stof (waaronder psilocybine en LSD) convulsies (toevallen) ontwikkelden. Het exacte mechanisme is niet volledig opgehelderd, maar waarschijnlijk verlaagt de combinatie de aanvalsdrempel. In online gebruikersgemeenschappen worden deze gevallen regelmatig gemeld.
"De combinatie van lithium met klassieke psychedelica wordt in de onderzoeksliteratuur consistent als contra-indicatie beschouwd. Het risico op convulsies maakt deze combinatie onaanvaardbaar." Naar: Nayak et al., 2021 Journal of Psychopharmacology
In alle klinische studies wordt lithiumgebruik als uitsluitingscriterium gehanteerd. Dit is een absolute contra-indicatie: de combinatie is onder geen enkele omstandigheid verantwoord.
MAO-remmers
Monoamineoxidaseremmers (MAO-remmers) zijn een oudere klasse antidepressiva. Ze worden in Nederland minder vaak voorgeschreven dan SSRI's, maar zijn nog steeds in gebruik. Bekende voorbeelden zijn tranylcypromine (Parnate) en fenelzine. Moclobemide (Aurorix) is een reversibele MAO-remmer die vaker wordt gebruikt.
MAO-remmers blokkeren het enzym dat serotonine afbreekt. Dat betekent dat er meer serotonine beschikbaar blijft in het brein. Psilocybine voegt daar extra serotonine-activiteit aan toe. Het gevolg is een potentieel gevaarlijke opeenstapeling: de effecten van psilocybine worden onvoorspelbaar versterkt en het risico op serotoninesyndroom neemt sterk toe.
Ayahuasca bevat naast DMT ook harmala-alkaloiden, die als MAO-remmers werken. Dit is een bewuste combinatie binnen de ayahuasca-traditie. Maar het illustreert het principe: MAO-remming versterkt de werking van serotonergische psychedelica enorm. Bij psilocybine in combinatie met farmaceutische MAO-remmers is dat risico ongecontroleerd.
Andere risicovolle combinaties
Tramadol
Tramadol is een opioide pijnstiller die ook de heropname van serotonine remt. Dat maakt het een dubbel risico: het kan zowel het serotoninesyndroom uitlokken als de aanvalsdrempel verlagen. De combinatie van tramadol met psilocybine is niet onderzocht in klinische studies, maar op basis van het werkingsmechanisme wordt het afgeraden.
Carbamazepine
Carbamazepine (Tegretol) is een anti-epilepticum dat ook als stemmingsstabilisator wordt gebruikt. Het beinvloedt leverenzymen die betrokken zijn bij de afbraak van psilocybine. De interactie is niet goed onderzocht, maar er zijn aanwijzingen dat carbamazepine de werking van psilocybine kan verminderen of veranderen. In klinisch onderzoek wordt carbamazepine doorgaans als uitsluitingscriterium gehanteerd.
Alcohol
Alcohol werkt niet direct via het serotoninesysteem, maar het beinvloedt wel GABA- en glutamaatreceptoren, waardoor het de ervaring onder psilocybine onvoorspelbaar kan maken. Alcohol vermindert het beoordelingsvermogen, wat de kans op risicogedrag vergroot. Bovendien kan alcohol misselijkheid verergeren, een veelvoorkomend bijeffect van psilocybine. De harm reduction-richtlijn is helder: combineer psilocybine niet met alcohol.
Cannabis
Cannabis wordt soms gecombineerd met psilocybine, maar de interactie is niet zonder risico. THC kan angst en paranoia versterken, wat een psilocybine-ervaring in een negatieve richting kan duwen. Bij mensen met een kwetsbaarheid voor psychose vergroot de combinatie het risico. CBD heeft mogelijk een ander profiel, maar er is onvoldoende onderzoek naar de combinatie met psilocybine.
Hoog risico: lithium, MAO-remmers, tramadol.
Verminderde werking / onvoorspelbaar: SSRI's, SNRI's, carbamazepine.
Verhoogd risico op negatieve ervaring: alcohol, cannabis (THC).
Dit overzicht is niet uitputtend. Overleg bij twijfel altijd met een arts of apotheker.
Wat je kunt doen
De kern is eenvoudig: wees open over je medicijngebruik. In klinisch onderzoek is medicijngebruik onderdeel van de screening. Buiten dat kader is die transparantie er niet automatisch. Een aantal concrete stappen:
- Meld al je medicijnen. Als je overweegt deel te nemen aan een retreat, geef dan een volledig overzicht van je medicijngebruik, inclusief vrij verkrijgbare middelen, supplementen (zoals sint-janskruid, dat ook serotonerg werkt) en recreatieve middelen.
- Bouw niet zelf af. Het afbouwen van SSRI's, lithium of andere medicijnen is een medische handeling. Doe dit alleen onder begeleiding van je voorschrijvend arts.
- Wees kritisch op retreats die afbouwen aanmoedigen. Een retreat dat je adviseert om medicijnen te stoppen zonder medische begeleiding, handelt onverantwoord.
- Raadpleeg je huisarts of apotheker. Zij kunnen op basis van jouw specifieke medicatie en situatie een inschatting maken van de risico's.
In de toekomst, als psilocybine-therapie breder beschikbaar wordt, zal medicijngebruik een standaard onderdeel zijn van de intake. Tot die tijd is de verantwoordelijkheid grotendeels bij de gebruiker zelf.
Het is verstandig om een actuele medicatielijst bij de hand te houden wanneer je met een arts of apotheker spreekt over psilocybine. Vermeld niet alleen receptmedicatie, maar ook vrij verkrijgbare middelen zoals sint-janskruid, melatonine en supplementen. Sommige van deze middelen beinvloeden het serotonerge systeem en kunnen onverwachte interacties veroorzaken. Een volledige lijst geeft de zorgverlener het meest complete beeld van mogelijke risico's.
- Nayak, S.M., et al. (2021). Classic psychedelic coadministration with lithium, but not lamotrigine, is associated with seizures: an analysis of online psychedelic experience reports. Journal of Psychopharmacology, 35(12), 1442-1449. doi:10.1177/02698811211054990
- Becker, A.M., et al. (2022). Acute effects of psilocybin after escitalopram or placebo pretreatment in a randomized, double-blind, placebo-controlled, crossover study in healthy subjects. Clinical Pharmacology & Therapeutics, 111(4), 886-895. doi:10.1002/cpt.2487
- Malcolm, B., & Thomas, K. (2022). Serotonin toxicity of serotonergic psychedelics. Psychopharmacology, 239, 1881-1891. doi:10.1007/s00213-021-05876-x
- Johnson, M.W., Richards, W.A., & Griffiths, R.R. (2008). Human hallucinogen research: guidelines for safety. Journal of Psychopharmacology, 22(6), 603-620.
- Farmacotherapeutisch Kompas. Selectieve serotonineheropnameremmers. farmacotherapeutischkompas.nl
- Trimbos-instituut (2023). Psilocybine (paddo's en truffels) - drugsinfo. trimbos.nl
- Dolder, P.C., et al. (2016). Pharmacokinetics and pharmacodynamics of lysergic acid diethylamide in healthy subjects. Clinical Pharmacokinetics, 56, 1219-1230.
- Stahl, S.M. (2013). Stahl's Essential Psychopharmacology: Neuroscientific Basis and Practical Applications. 4th ed. Cambridge University Press.