De War on Drugs en psilocybine: hoe het onderzoek stillegde

Het begin van de stilte

Tussen 1950 en 1970 verschenen er ruim duizend wetenschappelijke publicaties over psychedelica. Psilocybine werd onderzocht bij depressie, angststoornissen, verslaving en existentiele nood bij terminale patienten. De resultaten waren veelbelovend. En toen stopte vrijwel alles.

Niet omdat het onderzoek niets opleverde. Niet omdat er onoverkomelijke bijwerkingen opdoken. Maar omdat de politieke context veranderde. De War on Drugs, gelanceerd door de Amerikaanse president Richard Nixon in 1971, maakte van psilocybine en andere psychedelica vijanden van de staat. Met gevolgen die tot op vandaag doorwerken.

Nixon en de Controlled Substances Act

In 1970 tekende Nixon de Controlled Substances Act (CSA). Deze wet deelde drugs in vijf categorieën in, van Schedule I (zwaarste restrictie) tot Schedule V (minste restrictie). Psilocybine werd ingedeeld in Schedule I: stoffen met "een hoog misbruikpotentieel, geen geaccepteerd medisch gebruik en een gebrek aan aanvaardbare veiligheid bij gebruik onder medisch toezicht."

Dat was een politieke keuze, geen wetenschappelijke. Er bestond op dat moment een aanzienlijke hoeveelheid onderzoek naar het therapeutisch potentieel van psilocybine. Maar de classificatie maakte verder onderzoek vrijwel onmogelijk. Onderzoekers die met Schedule I-stoffen wilden werken, kregen te maken met een muur van bureaucratie, financieringsdroogte en stigmatisering.

De politieke context: meer dan gezondheid

De War on Drugs ging niet alleen over volksgezondheid. In 1994 bevestigde John Ehrlichman, binnenlandadviseur van Nixon, in een interview met journalist Dan Baum wat critici al lang vermoedden. Het drugsbeleid was mede bedoeld als instrument om twee groepen te raken: de antioorlogsbeweging en de Afro-Amerikaanse gemeenschap.

"We wisten dat we het illegaal maken van tegen de oorlog zijn of zwart zijn niet konden doen. Maar door het publiek ertoe te brengen hippies met marihuana te associëren en zwarte mensen met heroïne, en beide zwaar te criminaliseren, konden we die gemeenschappen ontwrichten." John Ehrlichman, voormalig binnenlandadviseur van Richard Nixon, in interview met Dan Baum (Harper's Magazine, 2016)

Psychedelica pasten in dat plaatje. Ze waren symbool geworden van de tegencultuur: de hippiebeweging, de anti-Vietnamprotesten, de culturele opstand van de jaren zestig. Door psilocybine en LSD in de zwaarste categorie te plaatsen, trof de overheid niet alleen de stoffen, maar ook de bewegingen die ermee geassocieerd werden.

Het Harvard-schandaal en de publieke perceptie

De politieke aanval op psychedelica vond een vruchtbare bodem door het zogenaamde Harvard Psilocybin Project. Tussen 1960 en 1963 deden Timothy Leary en Richard Alpert onderzoek met psilocybine aan Harvard University. Hun werk leverde publicaties op, maar ook groeiende controverse.

Het project werd bekritiseerd op methodologische gronden: de onderzoekers namen zelf deel aan de experimenten, de grenzen tussen onderzoek en persoonlijk gebruik vervaagden, en er rezen vragen over toestemming en veiligheid van proefpersonen. In 1963 werden Leary en Alpert ontslagen bij Harvard.

Leary werd vervolgens het gezicht van de psychedelische beweging. Zijn beroemde oproep "Turn on, tune in, drop out" maakte van hem een cultfiguur, maar ondermijnde tegelijkertijd de wetenschappelijke geloofwaardigheid van psychedelisch onderzoek. Nixon noemde Leary "de gevaarlijkste man van Amerika."

Gevolgen voor het onderzoek

Na 1970 kwam het psychedelische onderzoek vrijwel tot stilstand. De gevolgen waren breed.

• Financiering verdween. Universiteiten en financieringsinstanties wilden zich niet associeren met Schedule I-onderzoek. Het stigma was te groot.
• Onderzoekers trokken zich terug. Wie zich bezighield met psychedelica riskeerde zijn academische carriere. Jonge wetenschappers kozen voor veiliger onderwerpen.
• Kennis ging verloren. Decennia aan klinische ervaring en onderzoeksdata werden niet voortgezet. De overdracht van kennis stokte.
• Het publieke debat verschoof. Psilocybine werd niet langer besproken als potentieel geneesmiddel, maar als gevaarlijke drug. Dat frame bleef decennia dominant.

Pas rond het jaar 2000 begon het onderzoek langzaam weer op gang te komen, met pionierstudies aan Johns Hopkins University en later aan Imperial College London. Die heropleving werd mogelijk doordat een kleine groep onderzoekers bleef pleiten voor hernieuwd onderzoek en doordat de beperkingen van bestaande behandelingen voor depressie en verslaving steeds duidelijker werden.

Internationale doorwerking

De Amerikaanse War on Drugs had gevolgen ver buiten de VS. In 1971 ondertekenden tientallen landen het Verdrag inzake psychotrope stoffen van de Verenigde Naties, dat psychedelica classificeerde in de strengste categorie. Dit verdrag vormde de basis voor nationale drugswetgeving in Europa, Azie en Zuid-Amerika.

De meeste Europese landen namen de classificatie over. In het Verenigd Koninkrijk vielen psilocybine-paddenstoelen onder de Misuse of Drugs Act. In Duitsland werden ze onderdeel van het Betaubungsmittelgesetz. Het onderzoek dat in de jaren vijftig en zestig in Europa was begonnen, werd ook daar grotendeels stopgezet.

De Nederlandse uitzondering

Nederland koos een andere weg, althans gedeeltelijk. Psilocybine-paddenstoelen waren in Nederland legaal verkrijgbaar tot 2008, toen ze werden verboden na een reeks incidenten. Maar psilocybine-truffels (sclerotia) vielen niet onder het verbod en zijn tot op heden legaal verkrijgbaar in smartshops.

Dit maakt Nederland uniek in Europa. Het betekent ook dat er in Nederland een legale markt bestaat voor psilocybine-truffels en dat truffelretreats opereren in een juridisch grijs gebied. Het Nederlandse gedoogbeleid heeft er mede toe geleid dat organisaties als de OPEN Foundation, gevestigd in Amsterdam, zich konden ontwikkelen tot een internationaal kenniscentrum voor psychedelisch onderzoek.

De erfenis: wat de War on Drugs ons heeft gekost

De gevolgen van de War on Drugs voor het psilocybine-onderzoek zijn moeilijk te overschatten. Er gingen dertig jaar verloren waarin geen klinische trials werden gedaan, geen behandelprotocollen werden ontwikkeld en geen langetermijndata werden verzameld. De kennis die in de jaren vijftig en zestig was opgebouwd, werd niet voortgezet.

Ondertussen bleven depressie, verslaving en existentiele angst bij terminale patienten grotendeels dezelfde problemen. De behandelingen die wel beschikbaar kwamen, zoals SSRI's bij depressie, werkten voor veel patienten onvoldoende. Het is onmogelijk om met zekerheid te zeggen hoeveel verder het veld had kunnen zijn zonder de War on Drugs, maar onderzoekers als David Nutt (Imperial College London) hebben herhaaldelijk betoogd dat de Schedule I-classificatie het grootste obstakel is geweest voor vooruitgang in dit vakgebied.

Nu, in de jaren 2020, worden de gevolgen langzaam hersteld. Grote klinische trials lopen bij Johns Hopkins, Imperial College, het UMC Utrecht en andere centra. De FDA heeft psilocybine-therapie in 2018 de status "Breakthrough Therapy" gegeven voor behandelresistente depressie. Maar de achterstand is reeel. En de Schedule I-classificatie geldt in de VS nog steeds.

De War on Drugs was geen neutraal gezondheidsbeleid. Het was een politiek instrument dat wetenschappelijk onderzoek offerde voor andere doelen. Die les is relevant voor het heden, waarin beleidsmakers opnieuw beslissingen nemen over de juridische status van psilocybine.