Geen middel is zonder risico
Psilocybine wordt regelmatig beschreven als een van de veiligere psychoactieve stoffen. En vergeleken met alcohol, opiaten of cocaine klopt dat tot op zekere hoogte. Maar "relatief veilig" is niet hetzelfde als "zonder risico". Wie psilocybine gebruikt, blootstelt zichzelf aan echte fysieke en psychische risico's. Die verdienen een eerlijk, volledig overzicht. Zie ook de overzichtspagina risico's en bijwerkingen.
Dit artikel gaat niet over de mogelijke therapeutische toepassingen van psilocybine. Het gaat over wat er mis kan gaan. Over bijwerkingen die vaak voorkomen, over zeldzame maar ernstige complicaties, en over groepen mensen voor wie het risico extra groot is. We doen dat zonder bangmakerij, maar ook zonder de boel mooier te maken dan het is.
De informatie op deze pagina is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en rapporten van het Trimbos-instituut, de Global Drug Survey en klinische studies. Het is nadrukkelijk geen medisch advies.
Fysieke bijwerkingen
De meeste fysieke bijwerkingen van psilocybine zijn mild en tijdelijk. Ze treden op tijdens de werking van de stof (doorgaans 4 tot 6 uur) en verdwijnen daarna zonder behandeling. Dat maakt ze niet prettig, maar meestal ook niet gevaarlijk.
Veelvoorkomende klachten
- Misselijkheid en braken. Dit is de meest gerapporteerde fysieke bijwerking, vooral in het eerste uur na inname. Bij paddo's en truffels speelt het chitinemachtige celmateriaal een rol: de maag heeft moeite met de vertering. In klinische studies waar synthetisch psilocybine wordt gebruikt, komt misselijkheid minder voor, maar het verdwijnt niet helemaal.
- Verhoogde hartslag (tachycardie). Psilocybine activeert het sympathische zenuwstelsel. De hartslag kan toenemen met 10 tot 20 slagen per minuut. Bij gezonde mensen is dit onschuldig, maar bij mensen met bestaande hartproblemen kan het risico's opleveren.
- Licht verhoogde bloeddruk. Vergelijkbaar met de hartslagverhoging: tijdelijk en mild bij gezonde personen, maar relevant voor mensen met onbehandelde hypertensie.
- Pupilverwijding (mydriasis). Vrijwel iedereen die psilocybine gebruikt, krijgt grotere pupillen. Dit is een direct gevolg van de serotonerge werking en is onschadelijk, maar kan leiden tot lichtgevoeligheid.
- Temperatuurschommelingen. Koude rillingen, warmteopwellingen of afwisselend warm en koud voelen. Het lichaam reguleert de temperatuur tijdelijk anders onder invloed van psilocybine.
- Spierspanning en -krampen. Sommige gebruikers ervaren gespannen kaakspieren, stijfheid in nek of schouders, of een oncomfortabel lichaamsgevoel.
De meeste fysieke bijwerkingen zijn tijdelijk en verdwijnen vanzelf. Bij misselijkheid kan het helpen om een lege maag te vermijden (maar ook niet zwaar te eten). Zorg voor een rustige, vertrouwde omgeving, voldoende water en frisse lucht.
Psychische risico's
De psychische effecten van psilocybine zijn sterker, onvoorspelbaarder en potentieel ernstiger dan de fysieke bijwerkingen. Psilocybine is een krachtig psychoactief middel dat diep ingrijpt op waarneming, emotie en denken. Dat kan leiden tot waardevolle ervaringen, maar ook tot overweldigende en angstaanjagende situaties.
Angst en paniek
Angst is een veelvoorkomende bijwerking, ook in gecontroleerde klinische omstandigheden. Psilocybine versterkt bestaande emoties. Als iemand onzeker, gespannen of bang aan een ervaring begint, kan de stof dat gevoel fors versterken. Paniekaanvallen komen voor, inclusief het gevoel dood te gaan, gek te worden of de controle volledig te verliezen.
De "bad trip"
Een bad trip is geen precies gedefinieerd medisch begrip, maar beschrijft een overwegend negatieve psychedelische ervaring. Kenmerken zijn intense angst, paranoide gedachten, verwarring, een gevoel van eindeloosheid ("dit stopt nooit") en soms agressie of zelfbeschadigend gedrag. De Global Drug Survey 2017 rapporteerde dat zo'n 7,9% van de respondenten die psilocybine hadden gebruikt, professionele hulp zocht na een negatieve ervaring.
Derealisatie en depersonalisatie
Tijdens de werking van psilocybine ervaren veel mensen dat de wereld er anders uitziet (derealisatie) of dat ze zichzelf niet meer herkennen (depersonalisatie). Meestal verdwijnt dit na het uitwerken van de stof. Bij een klein percentage personen kunnen deze gevoelens dagen tot weken aanhouden. In zeldzame gevallen ontwikkelt zich een langduriger derealisatie/depersonalisatiestoornis.
Verwarring en desoriëntatie
Vooral bij hogere doseringen kan psilocybine leiden tot volledige desoriëntatie in tijd, plaats en identiteit. Iemand weet niet meer waar hij is, hoe lang de ervaring al duurt, of wie de mensen om hem heen zijn. Dit kan gevaarlijk worden als iemand zich in een onveilige omgeving bevindt, bijvoorbeeld buitenshuis, nabij water of in het verkeer.
Psychische reacties op psilocybine zijn moeilijk te voorspellen. Ook mensen die eerdere ervaringen zonder problemen hadden, kunnen bij een volgende keer een hevige angstreactie krijgen. Dosering, omgeving, gemoedstoestand en persoonlijke kwetsbaarheid spelen allemaal een rol.
HPPD: aanhoudende waarnemingsstoornissen
Hallucinogen Persisting Perception Disorder (HPPD) is een aandoening waarbij visuele verstoringen blijven optreden lang nadat de stof is uitgewerkt. Denk aan nabeelden, lichtflitsen, kleurverschuivingen, "sneeuw" in het gezichtsveld of bewegende patronen in stilstaande oppervlakken. HPPD kan weken, maanden of in zeldzame gevallen jaren aanhouden.
De exacte prevalentie is onbekend. Schattingen lopen uiteen van minder dan 1% tot enkele procenten van regelmatige hallucinogeengebruikers. Het lijkt vaker voor te komen bij mensen die frequenter of in hogere doseringen gebruiken, en bij mensen die ook andere hallucinogenen gebruiken.
HPPD wordt onderscheiden in twee types. Type 1 betreft korte, onverwachte "flashbacks" van visuele verstoringen. Type 2 betreft min of meer continue visuele klachten. Er is geen bewezen behandeling voor HPPD, hoewel sommige patienten baat hebben bij benzodiazepinen of bepaalde anti-epileptica.
HPPD is zeldzaam, maar het bestaat. Als je na gebruik van psilocybine aanhoudende visuele klachten ervaart, neem dan contact op met je huisarts. HPPD is geen psychose en heeft niets te maken met "gek worden", maar het kan wel hinderlijk zijn in het dagelijks leven.
Psychose-risico
Het meest ernstige psychische risico van psilocybine is het uitlokken van een psychose. Een psychose is een toestand waarin iemand het contact met de werkelijkheid verliest: wanen, hallucinaties die als echt worden ervaren, verward denken en onvoorspelbaar gedrag.
Psilocybine kan een psychose uitlokken bij mensen met een aanleg voor psychotische stoornissen. Dit risico geldt in het bijzonder voor:
- Mensen met schizofrenie of een schizoaffectieve stoornis
- Mensen met een bipolaire stoornis (vooral type I met psychotische kenmerken)
- Mensen met een eerstegraads familielid met schizofrenie of psychose
- Mensen die eerder een psychotische episode hebben doorgemaakt
In klinische studies worden al deze groepen uitgesloten van deelname. Die uitsluiting is er niet zonder reden.
Een door psilocybine uitgelokte psychose kan na het uitwerken van de stof vanzelf verdwijnen, maar kan ook langer aanhouden en psychiatrische behandeling vereisen. In een enkel geval kan het de eerste episode zijn van een chronische psychotische stoornis die anders misschien later of helemaal niet was opgetreden. Het is onmogelijk vooraf te weten of iemand die aanleg heeft.
Familiaire belasting is de sterkste bekende risicofactor. Zie ook het volledige overzicht van contra-indicaties bij psilocybine. Als een ouder, broer of zus een psychotische stoornis heeft, wordt gebruik van psilocybine (en alle andere psychedelica) sterk afgeraden door onderzoekers en klinisch deskundigen.
Interacties met medicijnen
Psilocybine werkt op het serotoninesysteem, net als veel veelgebruikte medicijnen. Die overlap kan leiden tot gevaarlijke interacties.
- Lithium + psilocybine: meerdere casereports beschrijven epileptische aanvallen bij deze combinatie. Lithium wordt veel voorgeschreven bij bipolaire stoornis. De combinatie wordt als gevaarlijk beschouwd en door onderzoekers sterk afgeraden.
- MAO-remmers + psilocybine: MAO-remmers verhinderen de afbraak van serotonine. In combinatie met psilocybine kan dat leiden tot een potentieel levensbedreigende ophoping van serotonine: het serotoninesyndroom. Symptomen zijn hoge koorts, spierstijfheid, verwardheid, snelle hartslag en in ernstige gevallen orgaanfalen.
SSRI's en SNRI's
SSRI's (zoals fluoxetine, sertraline, paroxetine) en SNRI's (zoals venlafaxine) zijn de meest voorgeschreven antidepressiva in Nederland. De interactie met psilocybine is complexer dan vaak wordt voorgesteld.
SSRI's lijken de subjectieve effecten van psilocybine te dempen. Dat betekent niet dat de combinatie veilig is. Het risico op een serotoninesyndroom is bij SSRI's en psilocybine waarschijnlijk klein, maar niet nul. En het dempen van het effect kan ertoe leiden dat iemand meer inneemt, met onvoorspelbare gevolgen als de SSRI de werking niet volledig onderdrukt.
In klinische studies worden proefpersonen gevraagd om SSRI's geleidelijk af te bouwen voor de sessie. Dat afbouwen moet altijd in overleg met en onder begeleiding van een arts. Op eigen houtje stoppen met antidepressiva is gevaarlijk en kan leiden tot ernstige onttrekkingsverschijnselen.
Gebruik je medicijnen? Combineer die niet met psilocybine zonder dit eerst met je arts te bespreken. Dat geldt niet alleen voor psychiatrische medicatie, maar ook voor migraine-medicijnen (triptanen), bepaalde pijnstillers (tramadol) en kruidenpreparaten zoals sint-janskruid. Al deze middelen beinvloeden het serotoninesysteem.
Combinatiegebruik met andere drugs
Het combineren van psilocybine met andere drugs verhoogt het risico op ongewenste en onvoorspelbare effecten. Het is onmogelijk om vooraf te weten hoe twee psychoactieve stoffen in een individueel lichaam op elkaar inwerken.
Alcohol
Alcohol vermindert de remmingen en kan ervoor zorgen dat iemand meer psilocybine inneemt dan gepland. Daarnaast versterkt alcohol desoriëntatie en misselijkheid. Het combineren van een stof die het bewustzijn verlaagt (alcohol) met een stof die de waarneming radicaal verandert (psilocybine) vergroot het risico op ongelukken en verwondingen.
Cannabis
Cannabis versterkt en verlengt de effecten van psilocybine. Dat klinkt misschien aantrekkelijk, maar het vergroot ook de kans op angst, paranoia en verwarring aanzienlijk. In klinische settings wordt cannabis voorafgaand aan en tijdens psilocybinesessies niet toegestaan.
MDMA
De combinatie van MDMA en psilocybine ("hippieflip") is populair in recreatieve settings. Beide stoffen werken op serotonine. De combinatie vergroot het risico op serotonerg gerelateerde bijwerkingen, oververhitting en uitdroging. Daarnaast is MDMA zelf cardiotoxisch, wat de belasting op het hart verder verhoogt.
Elke combinatie van psychoactieve stoffen brengt extra risico's met zich mee. Veel negatieve uitkomsten die worden toegeschreven aan psilocybine, blijken bij nader onderzoek gerelateerd aan combinatiegebruik. Het vermijden van combinatiegebruik is een van de meest effectieve vormen van schadereductie.
Kwetsbare groepen
Sommige groepen lopen een verhoogd risico bij psilocybinegebruik. Zij worden in klinische studies standaard uitgesloten van deelname.
Jongeren onder de 25
Het brein is pas rond het 25e levensjaar volledig ontwikkeld. De prefrontale cortex, verantwoordelijk voor impulscontrole, risico-inschatting en emotieregulatie, rijpt als laatste. Psychedelica kunnen ingrijpen in die ontwikkeling. Bovendien manifesteren psychotische stoornissen zich vaak voor het eerst tussen het 18e en 25e levensjaar. Psilocybinegebruik in die periode kan een latente kwetsbaarheid triggeren.
Zwangeren
Er is vrijwel geen onderzoek naar de effecten van psilocybine op de foetus. De stof passeert waarschijnlijk de placenta. Op basis van het gebrek aan gegevens en het voorzorgsprincipe wordt gebruik tijdens de zwangerschap afgeraden. Hetzelfde geldt voor de borstvoedingsperiode.
Mensen met hartproblemen
Omdat psilocybine de hartslag en bloeddruk tijdelijk verhoogt, is het risico groter voor mensen met onbehandelde hypertensie, hartritmestoornissen of een voorgeschiedenis van hart- en vaatziekten. In klinische studies worden deelnemers vooraf gescreend met een ECG.
Mensen met een voorgeschiedenis van psychische stoornissen
Naast het eerder genoemde psychoserisico kunnen ook mensen met ernstige angststoornissen, PTSS of een borderline-persoonlijkheidsstoornis heftiger reageren op psilocybine. Dat is geen absolute contra-indicatie in alle gevallen (sommige klinische studies richten zich juist op deze groepen), maar het vereist begeleiding door getrainde therapeuten in een gecontroleerde omgeving.
Psilocybine in context: relatief, niet absoluut
De Global Drug Survey publiceert jaarlijks gegevens over drugsgebruik en -schade. Psilocybine scoort consequent laag qua ziekenhuisopnames. In de editie van 2017 zocht 0,2% van de psilocybinegebruikers medische hulp na gebruik, het laagste percentage van alle onderzochte drugs. Ter vergelijking: voor methamphetamine was dat 4,8%, voor synthetische cannabinoiden 3,2% en voor alcohol 1,0%.
Die cijfers verdienen context. Ten eerste: een laag percentage ziekenhuisopnames betekent niet dat er geen risico is. Ten tweede: psilocybine wordt doorgaans minder frequent gebruikt dan alcohol of cannabis, wat het aantal incidenten per jaar relatief beperkt houdt. Ten derde: de Global Drug Survey bereikt voornamelijk ervaren en goed geinformeerde gebruikers via online netwerken, waardoor de cijfers waarschijnlijk gunstiger zijn dan de werkelijkheid voor de gehele populatie.
Het Trimbos-instituut classificeert psilocybine als een middel met een relatief laag risico op fysieke schade en een laag verslavingspotentieel. Tegelijkertijd wijst het instituut op de psychische risico's, met name voor kwetsbare groepen. "Relatief veilig" is een vergelijkende uitspraak, geen absolute.
Wanneer direct hulp zoeken?
In de meeste gevallen zijn bijwerkingen van psilocybine tijdelijk en verdwijnen ze zonder medisch ingrijpen. Maar er zijn situaties waarin professionele hulp noodzakelijk is.
Zoek direct medische hulp bij:
- Aanhoudende psychose na het uitwerken van de stof: wanen, hallucinaties of ernstige verwardheid die niet verdwijnen
- Suicidale gedachten of zelfbeschadigend gedrag
- Ernstige paniek die niet te doorbreken is, ook niet met geruststelling door anderen
- Epileptische aanvallen
- Tekenen van het serotoninesyndroom: hoge koorts, spierstijfheid, snelle hartslag, verwardheid, overmatig zweten
- Pijn op de borst of een onregelmatige hartslag
- Bewusteloosheid of niet-responsief zijn
Als je bij iemand bent die een heftige reactie heeft, blijf dan kalm. Probeer de persoon niet vast te houden of te fixeren (tenzij er direct gevaar is). Spreek rustig en herhalend. Verplaats de persoon naar een rustige, veilige plek als dat mogelijk is. Schakel professionele hulp in als de situatie niet verbetert.
Bij spoed: bel direct
Wacht niet af als je twijfelt. Het is altijd beter om te bellen en te horen dat het meevalt, dan te laat hulp te zoeken.
Heb je een nare ervaring gehad met psilocybine? Klachten als angst, slaapproblemen, derealisatie of neerslachtigheid kunnen soms dagen tot weken aanhouden. Neem contact op met je huisarts als klachten niet vanzelf verbeteren. Je huisarts kan je doorverwijzen naar de GGZ als dat nodig is. Op onze hulppagina vind je meer informatie en een contactformulier.
Bronnen
- Johnson, M.W., Griffiths, R.R., Hendricks, P.S. & Henningfield, J.E. (2018). The abuse potential of medical psilocybin according to the 8 factors of the Controlled Substances Act. Neuropharmacology, 142, 143-166.
- Winstock, A.R., Barratt, M.J., Maier, L.J. & Ferris, J.A. (2018). Global Drug Survey 2017: key findings. Global Drug Survey.
- Studerus, E., Kometer, M., Hasler, F. & Vollenweider, F.X. (2011). Acute, subacute and long-term subjective effects of psilocybin in healthy humans. Journal of Psychopharmacology, 25(11), 1434-1452.
- Trimbos-instituut (2023). Paddo's/truffels. Drugsinfo.nl.
- Martinotti, G. et al. (2018). Hallucinogen Persisting Perception Disorder: etiology, clinical features, and therapeutic perspectives. Brain Sciences, 8(3), 47.
- Nayak, S.M. et al. (2023). Points of View on Psilocybin and Other Classic Psychedelics Safety. ACS Chemical Neuroscience.
- Van Amsterdam, J., Brunt, T.M. & van den Brink, W. (2015). The adverse health effects of synthetic cannabinoids with emphasis on psychosis-like effects. Journal of Psychopharmacology, 29(3), 254-263.
- Becker, A.M. et al. (2022). Acute effects of psilocybin after escitalopram or placebo pretreatment in a randomized, double-blind, placebo-controlled, crossover study in healthy subjects. Clinical Pharmacology & Therapeutics, 111(4), 886-895.
- Goodwin, G.M. et al. (2022). Single-dose psilocybin for a treatment-resistant episode of major depression. New England Journal of Medicine, 387(18), 1637-1648.
- Schlag, A.K., Aday, J., Sber, I., Neill, J.C. & Nutt, D.J. (2022). Adverse effects of psychedelics: from anecdotes and misinformation to systematic science. Journal of Psychopharmacology, 36(3), 258-272.