Juridische ontwikkelingen rond psilocybine in Europa

Nederland: truffels legaal, paddenstoelen verboden

Nederland neemt internationaal een bijzondere positie in. Sinds 1 december 2008 staan psilocybinehoudende paddenstoelen op lijst II van de Opiumwet. Dat betekent dat bezit, verkoop en productie van paddo's strafbaar is. Aanleiding voor het verbod was een reeks incidenten met buitenlandse toeristen die paddenstoelen hadden gebruikt.

Psilocybinetruffels (sclerotia) vielen echter niet onder het verbod. Truffels zijn botanisch gezien geen paddenstoelen maar ondergrondse verharde structuren van het mycelium. Bij het opstellen van de wetgeving zijn ze niet expliciet benoemd in de verboden lijst. Het gevolg: truffels zijn legaal verkrijgbaar in smartshops en online, terwijl paddenstoelen van dezelfde schimmelsoorten verboden zijn.

Deze juridische constructie is uniek in de wereld en wordt door critici als inconsistent beschouwd. Het ministerie van Volksgezondheid heeft meerdere keren overwogen om ook truffels te verbieden, maar daar is tot op heden geen meerderheid voor in de Tweede Kamer. De commissie-Knottnerus adviseerde in 2021 juist om te onderzoeken of regulering van psilocybine als medicinaal product mogelijk is.

Zwitserland: compassionate use sinds 2014

Zwitserland loopt in Europa voorop met een pragmatische benadering van psilocybine. Sinds 2014 kent het land een compassionate use-regeling. Dit houdt in dat psychiaters bij het Bundesamt fur Gesundheit (BAG) een ontheffing kunnen aanvragen om psilocybine (of LSD, of MDMA) voor te schrijven aan individuele patienten bij wie reguliere behandelingen niet hebben gewerkt.

In de praktijk is het aantal goedgekeurde aanvragen beperkt gebleven. Tussen 2014 en 2023 zijn naar schatting enkele honderden patienten via deze route behandeld. De regeling is bedoeld als vangnet voor therapieresistente gevallen, niet als brede toegangspoort. Elke aanvraag wordt individueel beoordeeld en de arts moet uitgebreid motiveren waarom reguliere behandelingen ontoereikend zijn.

Zwitserland voert daarnaast klinisch onderzoek uit naar psilocybine. Het Universitair Ziekenhuis van Zurich en de Universiteit van Basel hebben studies gepubliceerd over dosering, veiligheid en werkingsmechanismen. De resultaten uit Zwitserland worden internationaal als invloedrijk beschouwd.

Kritische kanttekeningen

De Zwitserse regeling kent beperkingen. De kosten worden niet vergoed door de ziektekostenverzekering, waardoor de behandeling alleen toegankelijk is voor mensen die het zelf kunnen betalen. Daarnaast is de kwaliteitsborging afhankelijk van de individuele psychiater, zonder gestandaardiseerd behandelprotocol. In 2023 ontstond ophef na meldingen van therapeutische misstanden bij een Zwitserse behandelaar, wat de roep om betere regulering versterkte.

Tsjechie: decriminalisering van kleine hoeveelheden

Tsjechie hanteert sinds 2010 een model van gedeeltelijke decriminalisering. Bezit van kleine hoeveelheden drugs, waaronder psilocybine, wordt niet strafrechtelijk maar als bestuursrechtelijke overtreding behandeld. Voor psilocybinehoudende paddenstoelen geldt een grens van maximaal 40 stuks verse paddenstoelen. Bij overschrijding van deze grens wordt bezit wel strafrechtelijk vervolgd.

Decriminalisering betekent niet legalisering. Productie, verkoop en distributie van psilocybine blijven strafbaar in Tsjechie. Het doel van de wetgeving is om gebruikers niet te criminaliseren, terwijl de aanvoerketen wel bestreden wordt. Dit onderscheid is vergelijkbaar met het Nederlandse gedoogbeleid ten aanzien van cannabis.

In de praktijk heeft de Tsjechische aanpak niet geleid tot een significante toename van het gebruik. Het National Monitoring Centre for Drugs and Addiction rapporteert stabiele gebruikscijfers sinds de decriminalisering. De Tsjechische benadering wordt internationaal soms aangehaald als voorbeeld dat decriminalisering geen drugstoerisme of toename van problematisch gebruik hoeft te veroorzaken.

Portugal: decriminalisering als gezondheidsbeleid

Portugal decriminaliseerde in 2001 het bezit van alle drugs voor persoonlijk gebruik. Dit beleid is niet specifiek gericht op psilocybine, maar omvat het wel. Wie wordt aangetroffen met een kleine hoeveelheid drugs (maximaal het equivalent van tien dagen persoonlijk gebruik) wordt niet strafrechtelijk vervolgd, maar doorverwezen naar een 'commissie ter ontrading van drugsverslaving' (Comissao para a Dissuasao da Toxicodependencia).

Het Portugese model wordt internationaal vaak als succesvol beschouwd. In de jaren na de decriminalisering daalde het problematisch drugsgebruik, namen hiv-besmettingen onder gebruikers sterk af en nam het aantal drugsoverlijdens af. Het is echter moeilijk om deze resultaten direct te koppelen aan de decriminalisering alleen, omdat Portugal tegelijkertijd fors investeerde in verslavingszorg en preventie.

Voor psilocybine specifiek heeft de Portugese decriminalisering beperkte directe gevolgen gehad. Psilocybinehoudende paddenstoelen worden niet op grote schaal gebruikt in Portugal en er is geen vergelijkbare retreatcultuur als in Nederland. Maar het Portugese model wordt wel regelmatig aangehaald in het Europese debat over een andere benadering van psychedelica.

Verenigd Koninkrijk: streng verboden, actief onderzoek

In het Verenigd Koninkrijk valt psilocybine onder Schedule 1 van de Misuse of Drugs Act 1971, de strengste categorie. Bezit, productie en distributie zijn strafbaar. Onderzoekers die met psilocybine willen werken, hebben een speciale licentie nodig van het Home Office, wat het onderzoek duurder en bureaucratisch complexer maakt.

Ondanks deze strenge classificatie vindt er baanbrekend onderzoek plaats. Het Centre for Psychedelic Research aan Imperial College London, geleid door professor Robin Carhart-Harris, heeft meerdere invloedrijke studies gepubliceerd over psilocybine bij depressie. De ironie dat het meest vooruitstrevende psychedelicaonderzoek ter wereld plaatsvindt in een van de landen met de strengste wetgeving is vaak benoemd.

Er zijn in het VK pogingen gedaan om de classificatie van psilocybine te verlagen naar Schedule 2, wat het onderzoek zou vergemakkelijken. Tot op heden zijn deze pogingen niet succesvol geweest. Het Advisory Council on the Misuse of Drugs heeft wel geadviseerd om de procedures voor onderzoekslicenties te vereenvoudigen.

"De huidige classificatie van psilocybine als Schedule 1-stof staat in geen verhouding tot het wetenschappelijk bewijs over de veiligheid en het therapeutisch potentieel." Naar: Nutt, D.J. et al., 2013

Ontwikkelingen op EU-niveau

Op het niveau van de Europese Unie bestaat er geen geharmoniseerd drugsbeleid. Drugsbeleid is primair een nationale bevoegdheid. Het Europees Waarnemingscentrum voor Drugs en Drugsverslaving (EMCDDA), tegenwoordig het EU Drugs Agency (EUDA), monitort trends en biedt analyses, maar stelt geen wetgeving vast.

In 2024 publiceerde het EUDA voor het eerst een uitgebreid rapport over de wetenschappelijke stand van zaken rond psychedelica als therapeutische middelen. Het rapport concludeerde dat er veelbelovende aanwijzingen zijn voor het therapeutisch potentieel van psilocybine, maar dat er meer grootschalig, gerandomiseerd onderzoek nodig is voordat beleidsaanbevelingen kunnen worden gedaan.

Het European Medicines Agency (EMA) heeft nog geen aanvraag ontvangen voor de registratie van psilocybine als geneesmiddel. In de Verenigde Staten heeft de FDA psilocybine de status van 'breakthrough therapy' gegeven, wat het registratieproces versnelt. Een vergelijkbare stap is op EU-niveau nog niet gezet. Het bedrijf COMPASS Pathways, dat werkt aan registratie van psilocybine voor behandelingsresistente depressie, richt zich voorlopig primair op de Amerikaanse en Britse markt.

Europees Parlement

In het Europees Parlement zijn bij gelegenheid vragen gesteld over het therapeutisch potentieel van psychedelica. In 2023 diende een groep Europarlementariers een schriftelijke vraag in bij de Europese Commissie over de mogelijkheid van een Europees kader voor psychedelische therapie. De Commissie antwoordde dat dit een nationale bevoegdheid is en dat men de wetenschappelijke ontwikkelingen volgt, maar geen concrete stappen plant.

Wat betekent dit in de praktijk?

Voor iemand die vanuit Nederland naar de juridische situatie elders in Europa kijkt, is het beeld gefragmenteerd. Een paar praktische punten:

• Reizen met truffels is strafbaar. Hoewel truffels in Nederland legaal zijn, is het meenemen ervan naar het buitenland een drugstransport. Dit geldt voor alle EU-landen.
• Retreats in het buitenland zijn risicovol. In landen waar psilocybine verboden is, opereren retreats per definitie illegaal. Er is dan geen klachtrecht, geen kwaliteitstoezicht en geen juridische bescherming bij complicaties.
• Klinisch onderzoek staat los van de juridische status. Deelname aan een klinische studie is legaal, ook in landen waar psilocybine verder verboden is. Onderzoekers hebben een ontheffing.
• Wetgeving verandert. De juridische status van psilocybine is in beweging. Wat vandaag verboden is, kan over vijf jaar anders zijn. Tegelijkertijd zijn er geen garanties dat de richting richting legalisering gaat.