Smartshops en truffels in Nederland

Wat zijn smartshops?

Smartshops zijn winkels die zich richten op de verkoop van legale psychoactieve producten. Ze zijn een typisch Nederlands fenomeen dat ontstond in de jaren negentig, in het verlengde van de headshop-cultuur. De eerste smartshop opende in 1993 in Amsterdam.

Het assortiment van een smartshop omvat doorgaans:

• Psilocybinehoudende truffels: het belangrijkste product, in verschillende soorten en sterktes.
• Kruidenextracten: producten op basis van planten die een mild psychoactief effect zouden hebben, zoals valeriaan, damiana of kanna.
• Supplementen: vitamines, mineralen en aminozuren die worden gepresenteerd als 'smart drugs' of cognitieve versterkers.
• Accessoires: verdampers, weegschalen, opbergmiddelen.

De naam 'smartshop' verwijst naar de oorspronkelijke focus op 'smart drugs': stoffen die de cognitie zouden verbeteren. In de praktijk zijn smartshops nu vooral bekend als verkooppunten voor truffels. Naast fysieke smartshops bestaan er ook gespecialiseerde truffelwinkels in Nederland. De meeste smartshops bevinden zich in grotere steden, met een concentratie in Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Den Haag.

Juridische status van truffels

De juridische situatie rond truffels in Nederland is het resultaat van een bijzondere wetsgeschiedenis. In 2008 werden psilocybinehoudende paddenstoelen toegevoegd aan Lijst II van de Opiumwet. De achtergrond van deze wetgeving in Nederland is complex. De directe aanleiding was een reeks incidenten met toeristen die paddenstoelen hadden gebruikt, waaronder een dodelijk geval in Amsterdam.

Het verbod gold specifiek voor paddenstoelen (de vruchtlichamen van bepaalde schimmels). Truffels (sclerotia), een ander deel van dezelfde schimmelorganismen, vielen niet onder het verbod. Truffels zijn ondergrondse, verharde structuren die dezelfde werkzame stof bevatten: psilocybine. Ze werden niet expliciet genoemd in de wet en bleven daardoor legaal.

Is dit een maas in de wet?

Of truffels bewust buiten het verbod zijn gelaten of dat het een onbedoelde lacune is, wordt verschillend geinspireerd. De overheid heeft in de jaren na het paddenstoelverbod geen pogingen ondernomen om ook truffels te verbieden. In 2019 oordeelde een rechter dat truffels inderdaad niet onder de Opiumwet vallen. De verkoop van truffels wordt sindsdien als legale handel beschouwd.

Dat betekent dat truffels onder de reguliere levensmiddelenwetgeving vallen. Ze worden beschouwd als een voedingsproduct. Er is geen specifieke regelgeving voor de productie, kwaliteitscontrole of verkoop van truffels als psychoactief product.

Kwaliteit en regulering

De afwezigheid van specifieke regulering heeft gevolgen voor de kwaliteit van truffels in de smartshop. Er is geen wettelijke standaard voor de psilocybineconcentratie per gram truffel. Meer hierover lees je in ons artikel over dosering en sterkte. De concentratie varieert afhankelijk van de soort (er zijn meerdere soorten truffels met verschillende sterktes), de kweekomstandigheden, de opslagcondities en de partij.

Soorten en sterktes

Smartshops verkopen truffels onder verschillende namen, die de sterkte moeten weergeven. Veelvoorkomende soorten zijn:

• Psilocybe tampanensis: wordt beschouwd als een milde variant. Soms verkocht als 'Philosopher's Stones'.
• Psilocybe mexicana: een middensterk soort, veel gebruikt voor beginners.
• Psilocybe atlantis: sterker dan mexicana, met een meer visueel en intens effect.
• Psilocybe hollandia / utopia / dragon's dynamite: benaming voor sterkere varianten met een hogere psilocybineconcentratie.

De benaming is niet gestandaardiseerd. Dezelfde soort kan in verschillende smartshops onder verschillende namen worden verkocht. De sterkte-aanduidingen zijn indicatief, niet gebaseerd op laboratoriumanalyse per partij.

Productie en hygiëne

Truffels worden gekweekt door gespecialiseerde bedrijven in Nederland. Er zijn een handvol grotere producenten die het merendeel van de markt bedienen. De productie vindt plaats in gecontroleerde omgevingen. Omdat truffels als voedingsproduct worden beschouwd, gelden de algemene eisen van de Warenwet: het product moet veilig zijn voor consumptie, correct gelabeld en bewaard worden volgens de voorschriften.

In de praktijk betekent dit dat truffels een houdbaarheidsdatum hebben (doorgaans enkele weken tot maanden bij koeling), vacuumverpakt worden verkocht en voorzien zijn van een etiket met productinformatie. Maar de specifieke eisen die je zou verwachten bij een psychoactief product, zoals een gestandaardiseerde dosis per verpakking of een verplichte bijsluiter met risico-informatie, ontbreken.

Wat kun je wel en niet kopen?

De wetgeving bepaalt wat smartshops mogen verkopen. Het assortiment is beperkter dan veel mensen denken.

Legaal in de smartshop

• Psilocybinehoudende truffels: legaal, vrij verkrijgbaar.
• Kruidenpreparaten: legaal, mits ze geen verboden stoffen bevatten.
• Supplementen: legaal onder de Warenwet.
• Testsets: sommige smartshops verkopen reagenstests waarmee je de aanwezigheid van bepaalde stoffen kunt controleren.

Niet legaal in de smartshop

• Psilocybinehoudende paddenstoelen: verboden sinds 2008.
• Cannabis: alleen verkrijgbaar via coffeeshops, niet via smartshops.
• MDMA, LSD, ketamine en andere Opiumwet-stoffen: verboden.
• Nieuwe psychoactieve stoffen (NPS): veel NPS zijn inmiddels verboden via aanpassingen in de Opiumwet.

Voorlichting in de smartshop

Smartshops zijn niet wettelijk verplicht om voorlichting te geven over de risico's van truffels. Toch doen veel smartshops dat wel, in wisselende mate. Sommige smartshops hanteren een intakeformulier met vragen over gezondheid, medicijngebruik en psychische voorgeschiedenis. Anderen geven mondeling advies over dosering, set en setting.

De kwaliteit van die voorlichting verschilt sterk. In sommige smartshops is het personeel goed geinformeerd en neemt het de tijd om kopers te informeren. In andere winkels is de transactie puur commercieel en wordt er nauwelijks informatie gegeven. Er is geen opleiding of certificering vereist voor smartshoppersoneel.

De Branchevereniging Smartshops

De Vereniging Smartshops en Headshops (VLOS) heeft richtlijnen opgesteld voor haar leden, waaronder het geven van voorlichting, het niet verkopen aan minderjarigen en het adviseren om niet in combinatie met alcohol of medicijnen te gebruiken. Maar niet alle smartshops zijn lid van deze branchevereniging en de naleving van de richtlijnen is vrijwillig.

Waar let je op?

Als je overweegt om truffels te kopen in een smartshop, zijn er een aantal punten waar je op kunt letten. Dit zijn geen gebruiksinstructies, maar informatie die je helpt om een geinformeerde afweging te maken.

• Kies een winkel die vragen stelt: een smartshop die je gezondheid en medicijngebruik uitvraagt, neemt je veiligheid serieuzer dan een winkel die dat niet doet.
• Let op de verpakking: truffels moeten vacuumverpakt zijn, een houdbaarheidsdatum hebben en gekoeld worden bewaard.
• Vraag naar de soort en sterkte: informeer naar het type truffel en de verwachte intensiteit. Begin bij twijfel met een mildere soort.
• Wees eerlijk over je gezondheid: als je medicijnen gebruikt, psychische klachten hebt of zwanger bent, is het gebruik van truffels af te raden. Wees hier open over als de smartshop ernaar vraagt.
• Koop niet online zonder onderzoek: ook online verkoop van truffels is legaal, maar je mist de persoonlijke voorlichting die een goede smartshop biedt.

De discussie over regulering

De huidige juridische status van truffels is onderwerp van voortdurende discussie. Voorstanders van strengere regulering wijzen op het ontbreken van kwaliteitsstandaarden en de beperkte voorlichting. Ze pleiten voor een systeem waarin truffels worden gereguleerd als psychoactief product, met verplichte kwaliteitscontrole, gestandaardiseerde dosering en verplichte voorlichting.

Anderen pleiten juist voor verdere liberalisering en regulering op het niveau van een volwaardig productiesysteem, vergelijkbaar met de wijze waarop alcohol en tabak zijn gereguleerd: met kwaliteitseisen, leeftijdsgrenzen, belastingheffing en voorlichtingscampagnes.

De overheid heeft tot nu toe geen van beide routes gekozen. De truffelmarkt opereert in een grijs gebied: legaal maar grotendeels ongereguleerd. Dat is niet ideaal voor de veiligheid van consumenten, maar het is de huidige realiteit. Wie truffels koopt, doet er goed aan om zichzelf te informeren via onafhankelijke bronnen, een huisarts te raadplegen bij twijfel, en de risico's niet te onderschatten.