Psilocybine en ouderen: kansen en risico's

Psychische gezondheid bij ouderen

Nederland vergrijst. In 2025 is naar schatting een op de vijf Nederlanders 65 jaar of ouder. Met die vergrijzing groeit ook het aantal ouderen dat te maken krijgt met psychische klachten. Depressie komt voor bij naar schatting 10 tot 15 procent van de ouderen in Nederland. Bij bewoners van verzorgingshuizen ligt dat percentage nog hoger.

Depressie bij ouderen wordt vaak niet herkend. De symptomen overlappen met normale veroudering of lichamelijke klachten: vermoeidheid, concentratieproblemen, slaapstoornissen, verminderde eetlust. Ouderen praten bovendien minder snel over psychische klachten. De generatie die nu 70 of 80 is, is opgegroeid in een tijd waarin 'doorzetten' de norm was en psychische hulp een taboe.

Naast depressie spelen eenzaamheid, rouw (verlies van partner, vrienden, autonomie) en existentiele angst een grote rol. Ouderen die geconfronteerd worden met het naderende levenseinde worstelen soms met angst, zinloosheid en het gevoel dat het leven zijn waarde heeft verloren. De bestaande behandelingen, met name antidepressiva en gesprekstherapie, werken bij ouderen minder goed dan bij jongere volwassenen.

Waarom werken standaardbehandelingen minder goed?

SSRI's, de meest voorgeschreven antidepressiva, zijn bij ouderen minder effectief. Een meta-analyse uit 2020 liet zien dat het verschil tussen SSRI en placebo bij ouderen kleiner is dan bij jongere volwassenen. Daarnaast hebben ouderen meer last van bijwerkingen: valneiging door duizeligheid, verhoogd risico op maagbloedingen (in combinatie met bloedverdunners), en een risico op hyponatriemie (tekort aan natrium in het bloed).

Gesprekstherapie, met name cognitieve gedragstherapie, kan effectief zijn maar is niet voor alle ouderen toegankelijk. Mobiliteit, gehoorproblemen, cognitieve achteruitgang en beperkt digitaal contact vormen praktische barrieren. Bovendien is er in de GGZ een tekort aan therapeuten die gespecialiseerd zijn in ouderenpsychiatrie.

Wat zegt het onderzoek over psilocybine bij ouderen?

Het eerlijke antwoord is: weinig. De meeste klinische studies naar psilocybine hebben deelnemers ouder dan 65 jaar uitgesloten. Die uitsluiting is niet willekeurig. Onderzoekers zijn voorzichtig met ouderen vanwege de hogere kans op cardiovasculaire problemen, medicijninteracties en cognitieve kwetsbaarheid.

Er zijn wel aanknopingspunten uit gerelateerd onderzoek. De studies naar psilocybine bij levensbedreigende kanker (Griffiths et al., 2016; Ross et al., 2016) includeerden deelnemers tot in de zestig. Die studies lieten zien dat psilocybine existentiele angst en depressie significant kon verminderen, met effecten die tot zes maanden aanhielden. Maar deze deelnemers waren zorgvuldig geselecteerd: geen ernstige hartproblemen, geen polyfarmacie, geen cognitieve stoornissen.

Eerste voorzichtige stappen

Sinds 2022 zijn er een aantal kleine studies gestart die specifiek kijken naar psilocybine bij oudere volwassenen. Een pilotstudie aan de Johns Hopkins University onderzoekt de veiligheid en haalbaarheid van psilocybine bij gezonde vrijwilligers boven de 65. Het doel is niet om therapeutisch effect aan te tonen, maar om te bepalen of ouderen psilocybine op een vergelijkbare manier verdragen als jongere volwassenen.

De eerste resultaten van dergelijke studies zijn nog niet gepubliceerd in peer-reviewed tijdschriften. Het is dus te vroeg om conclusies te trekken over de veiligheid of werkzaamheid van psilocybine bij ouderen.

Mogelijke voordelen

Ondanks het beperkte bewijs zijn er theoretische redenen om te veronderstellen dat psilocybine iets zou kunnen bieden aan ouderen met psychische klachten.

Depressie en therapieresistentie

Ouderen met depressie reageren vaker niet of onvoldoende op standaardbehandelingen. Psilocybine werkt via een ander mechanisme dan SSRI's: het activeert de serotonine 5-HT2A-receptor en lijkt neuroplasticiteit te bevorderen. In theorie zou dit een alternatieve route kunnen bieden voor ouderen bij wie antidepressiva onvoldoende werken.

Existentiele angst en levenseinde

De studies bij kankerpatienten lieten juist op dit vlak sterke resultaten zien. Veel ouderen, ook zonder kanker, worstelen met vergelijkbare existentiele thema's: eindigheid, verlies, zingeving. Als psilocybine kan helpen bij het verwerken van existentiele angst bij kanker, is het denkbaar dat het ook zou kunnen helpen bij vergelijkbare angst die samenhangt met veroudering.

Eenzaamheid en verbondenheid

Een terugkerend thema in psilocybineonderzoek is het versterkte gevoel van verbondenheid dat deelnemers rapporteren: met anderen, met de natuur, met het leven zelf. Eenzaamheid is een van de grootste risicofactoren voor psychische en lichamelijke gezondheid bij ouderen. Als psilocybine dat gevoel van verbondenheid kan versterken, zou dat relevant kunnen zijn. Maar dit is speculatief en niet onderzocht in een ouderenpopulatie.

Specifieke risico's voor ouderen

De risico's van psilocybine bij ouderen zijn niet hypothetisch. Ze zijn gebaseerd op wat we weten over de farmacologie van psilocybine en de fysiologie van het ouder wordende lichaam.

Cardiovasculaire risico's

Psilocybine veroorzaakt een tijdelijke stijging van de bloeddruk en hartslag. Bij gezonde jongere volwassenen is dat doorgaans onschuldig. Bij ouderen met hypertensie, een voorgeschiedenis van hartinfarct, hartritmestoornissen of hartfalen kan die tijdelijke stijging gevaarlijk zijn. De cardiovasculaire gezondheid van ouderen is gemiddeld slechter en minder voorspelbaar.

Medicijninteracties

Ouderen gebruiken gemiddeld meer medicijnen dan jongere volwassenen. Polyfarmacie (het gebruik van vijf of meer medicijnen tegelijk) komt voor bij ongeveer een derde van de 75-plussers in Nederland. Relevante interacties kunnen optreden met:

• Antidepressiva (SSRI's, SNRI's): kunnen de werking van psilocybine verminderen of veranderen, en geven een theoretisch risico op serotoninesyndroom.
• Bloeddrukverlagers: in combinatie met het bloeddrukverhogende effect van psilocybine kan het cardiovasculaire profiel onvoorspelbaar worden.
• Bloedverdunners: de interactie is niet direct, maar valneiging tijdens een psilocybinesessie in combinatie met bloedverdunners verhoogt het risico op ernstige bloedingen.
• Lithium: de combinatie van psilocybine en lithium wordt als potentieel gevaarlijk beschouwd vanwege het risico op epileptische aanvallen.

Valneiging en mobiliteit

Tijdens een psilocybinesessie veranderen coordinatie, evenwicht en ruimtelijk bewustzijn. Ouderen hebben al een verhoogd valrisico. Een val tijdens of kort na een sessie kan bij ouderen leiden tot botbreuken, met name heupfracturen, die bij 75-plussers ernstige complicaties kunnen geven.

Cognitieve kwetsbaarheid

Bij ouderen met beginnende cognitieve achteruitgang of dementie is de reactie op psilocybine onvoorspelbaar. Psilocybine veroorzaakt tijdelijke verwarring en desorientatie, wat bij iemand met cognitieve problemen tot een langduriger en problematischer verloop kan leiden. Er is geen onderzoek gedaan naar psilocybine bij mensen met dementie.

Ethische vragen

Het toepassen van psilocybine bij ouderen roept specifieke ethische vragen op. Informed consent is complexer bij ouderen met cognitieve beperkingen. De druk om 'iets te proberen' kan groter zijn bij mensen die al veel behandelingen zonder succes hebben doorlopen. En de kwetsbare positie van ouderen in zorginstellingen maakt extra waakzaamheid nodig.

Tegelijkertijd is het uitsluiten van ouderen uit onderzoek ook ethisch problematisch. Als psilocybine werkelijk therapeutisch potentieel heeft, dan hebben ouderen er net zoveel recht op als jongere volwassenen. De uitdaging is om het onderzoek zo op te zetten dat de veiligheid gewaarborgd is zonder een hele leeftijdsgroep permanent uit te sluiten.

De Nederlandse context

In Nederland zijn truffels legaal verkrijgbaar. Er zijn geen leeftijdsgrenzen voor de aankoop van truffels in smartshops, al adviseren de meeste smartshops om bij twijfel een arts te raadplegen. In de praktijk betekent dit dat ouderen die truffels kopen geen medische screening ondergaan.

Truffelretreats in Nederland accepteren soms ouderen als deelnemers, afhankelijk van hun gezondheid. De kwaliteit van de medische screening bij retreats varieert sterk. Sommige retreats werken met een arts die de medische geschiktheid beoordeelt. Andere doen niet meer dan een korte intake.

Voor ouderen die psilocybine overwegen, is het advies duidelijk: bespreek het met je huisarts. Niet omdat psilocybine per definitie gevaarlijk is, maar omdat de specifieke risico's van je leeftijd, medicijngebruik en gezondheid een individuele beoordeling vereisen die je niet zelf kunt doen.

Toekomstperspectief

Het onderzoek naar psilocybine bij ouderen zal de komende jaren waarschijnlijk toenemen. Naarmate de basisveiligheid van psilocybine beter is vastgesteld in jongere populaties, zullen onderzoekers de inclusiecriteria verbreden. Er zijn al gesprekken gaande bij universiteiten in de VS en het VK over gerichte trials bij ouderen met therapieresistente depressie.

In Nederland is er nog geen specifiek onderzoek naar psilocybine bij ouderen gepland. Wel lopen er studies naar psilocybine bij depressie aan het UMC Leiden en andere centra, waarvan de resultaten ook voor de oudere populatie relevant kunnen zijn.

Wat nodig is: gerichte studies met aangepaste protocollen voor ouderen. Dat betekent cardiovasculaire monitoring, zorgvuldige omgang met polyfarmacie, aangepaste setting (rekening houdend met mobiliteit en zintuiglijke beperkingen) en langere follow-up. Pas als die studies zijn gedaan, kunnen we spreken van een onderbouwd beeld van de kansen en risico's van psilocybine bij ouderen.