Psilocybine bij eetstoornissen: een nieuw onderzoeksgebied

Wat zijn eetstoornissen?

Eetstoornissen zijn ernstige psychische aandoeningen waarbij het eetgedrag sterk verstoord is. De bekendste vormen zijn anorexia nervosa (ernstig beperkt eten en laag lichaamsgewicht), boulimia nervosa (eetbuien gevolgd door compensatiegedrag zoals braken) en eetbuistoornis (herhaalde eetbuien zonder compensatie).

In Nederland hebben naar schatting 160.000 mensen een eetstoornis. De aandoening komt het vaakst voor bij jongvolwassenen, maar kan op elke leeftijd beginnen. Anorexia nervosa heeft het hoogste sterftecijfer van alle psychische stoornissen: ongeveer 5-10% van de patienten overlijdt binnen tien jaar na de diagnose, door medische complicaties of door zelfdoding.

De huidige behandelingen bestaan vooral uit psychotherapie, zoals cognitieve gedragstherapie (CGT), en soms medicatie. Deze behandelingen helpen veel mensen, maar niet iedereen. Bij anorexia nervosa is het herstelpercentage na standaardbehandeling 30-50%. Een aanzienlijk deel van de patienten herstelt niet volledig of krijgt te maken met terugval. Het is dan ook begrijpelijk dat onderzoekers zoeken naar nieuwe behandelopties, waaronder de medische toepassing van psilocybine.

Waarom kijken onderzoekers naar psilocybine?

Eetstoornissen worden gekenmerkt door extreem rigide denkpatronen. Mensen met anorexia hebben vaak vastgeroeste overtuigingen over hun lichaam, eten en controle. Deze denkpatronen zijn bijzonder hardnekkig en moeilijk te doorbreken met traditionele therapie.

Psilocybine werkt op de serotonine 5-HT2A-receptoren in de hersenen. Serotonine speelt een rol bij eetlust, stemming en angst: factoren die allemaal betrokken zijn bij eetstoornissen. Maar de interesse in psilocybine gaat verder dan alleen het serotoninessysteem.

Onderzoekers veronderstellen dat psilocybine drie dingen kan doen die relevant zijn voor eetstoornissen:

• Cognitieve flexibiliteit verhogen: psilocybine lijkt het vermogen om op nieuwe manieren te denken tijdelijk te vergroten. Dat zou kunnen helpen bij het doorbreken van de rigide denkpatronen die zo kenmerkend zijn voor anorexia en boulimia.
• Emotionele verwerking verbeteren: veel mensen met eetstoornissen hebben moeite met het herkennen en verwerken van emoties. Psilocybine lijkt de emotionele verwerking tijdelijk te versterken.
• Zelfbeeld veranderen: een vervormd zelfbeeld staat centraal bij eetstoornissen. Psilocybine kan tijdelijk de manier veranderen waarop iemand naar zichzelf kijkt, wat therapeutisch benut zou kunnen worden.

"Anorexia nervosa wordt gekenmerkt door een buitengewone mate van cognitieve rigiditeit. Als psilocybine inderdaad de mentale flexibiliteit kan vergroten, is het logisch om te onderzoeken of dat therapeutisch ingezet kan worden." Naar: Foldi et al., 2020

Het default mode network en eetstoornissen

Het default mode network (DMN) is een netwerk van hersengebieden dat actief is wanneer we nadenken over onszelf, piekeren of dagdromen. Bij mensen met eetstoornissen is dit netwerk vaak overactief. Ze zijn voortdurend bezig met gedachten over hun lichaam, hun gewicht en controle over eten.

Hersenscans laten zien dat mensen met anorexia nervosa een verhoogde connectiviteit hebben binnen het DMN, met name in gebieden die betrokken zijn bij zelfbeoordeling en lichaamsbeeld. Deze overactiviteit draagt bij aan de obsessieve gedachten die de aandoening in stand houden.

Psilocybine verstoort het DMN tijdelijk. Onder invloed van psilocybine neemt de activiteit en connectiviteit van dit netwerk af. Onderzoekers denken dat deze tijdelijke verstoring een venster kan openen waarin ingesleten denkpatronen losser worden. Gecombineerd met psychotherapie zou dat een kans bieden om nieuwe, gezondere denkpatronen te vormen.

Dit mechanisme is vergelijkbaar met wat onderzoekers zien bij depressie. Ook bij depressie is het DMN overactief en draagt het bij aan piekeren en negatieve zelfevaluatie. De overlap tussen deze mechanismen is een van de redenen waarom onderzoekers psilocybine ook bij eetstoornissen willen bestuderen.

Klinisch onderzoek tot nu toe

Het onderzoek naar psilocybine bij eetstoornissen staat nog in de kinderschoenen. Toch zijn er al enkele studies die voorzichtig optimisme rechtvaardigen.

Compass Pathways (2023)

Het bedrijf Compass Pathways voerde een fase-2-studie uit met COMP360 (synthetische psilocybine) bij vrouwen met anorexia nervosa. In deze kleine studie kregen deelneemsters een enkele dosis psilocybine in combinatie met psychologische begeleiding. De eerste resultaten lieten zien dat de behandeling goed werd verdragen en dat sommige deelneemsters verbeteringen rapporteerden in hun houding tegenover eten en hun lichaam. De studie was niet opgezet om effectiviteit te bewijzen, maar om veiligheid te toetsen.

Johns Hopkins University

Onderzoekers van Johns Hopkins University hebben een pilot-studie opgezet met psilocybine bij anorexia nervosa. De studie richtte zich op mensen bij wie eerdere behandelingen niet genoeg hadden gewerkt. Voorlopige resultaten wezen op vermindering van eetstoornissymptomen bij een deel van de deelnemers, maar de groep was te klein om harde conclusies te trekken.

Imperial College London

Het Centre for Psychedelic Research van Imperial College London onderzoekt de bredere toepassing van psilocybine bij mentale rigiditeit. Hoewel ze geen specifieke eetstoornis-trial hebben gepubliceerd, biedt hun werk aan het DMN en cognitieve flexibiliteit een theoretische basis voor toekomstig onderzoek bij eetstoornissen. Lees meer over deze neurobiologische mechanismen van psilocybine.

De rol van serotonine bij eetlust en eetstoornissen

Serotonine is een neurotransmitter die een centrale rol speelt bij de regulatie van eetlust, verzadiging en stemming. Bij mensen met eetstoornissen zijn er afwijkingen gevonden in het serotoninessysteem. Deze afwijkingen bestaan soms al voor het begin van de eetstoornis en blijven soms bestaan na herstel.

Bij anorexia nervosa is er doorgaans een verhoogde activiteit van serotonine in bepaalde hersengebieden. Het beperken van voedselinname kan de serotonine-activiteit verlagen, wat een kortstondig gevoel van opluchting kan geven. Dit mechanisme kan bijdragen aan het in stand houden van de eetstoornis: minder eten voelt tijdelijk als verlichting.

Psilocybine is een agonist van de serotonine 5-HT2A-receptor, dezelfde receptor die betrokken is bij de regulatie van eetlust en stemming. De interactie tussen psilocybine en het serotoninessysteem maakt het een interessante kandidaat voor onderzoek. Tegelijk moet er voorzichtig mee worden omgegaan: de effecten op het serotoninessysteem zijn complex en niet volledig begrepen.

SSRI's (selectieve serotonineheropnameremmers) worden soms voorgeschreven bij boulimia nervosa, maar zijn minder effectief bij anorexia. Het feit dat psilocybine op een heel andere manier op het serotoninessysteem inwerkt dan SSRI's, maakt het interessant als alternatieve benadering.

Beperkingen en risico's

Het onderzoek naar psilocybine bij eetstoornissen kent nog veel beperkingen. Die moeten eerlijk worden benoemd.

Kleine aantallen

De studies die tot nu toe zijn uitgevoerd, werken met zeer kleine groepen deelnemers, soms minder dan twintig personen. Dat maakt het onmogelijk om te zeggen of de resultaten ook gelden voor de bredere populatie van mensen met eetstoornissen.

Geen langetermijngegevens

De follow-up van de bestaande studies is kort, meestal enkele maanden. Bij eetstoornissen is terugval een groot probleem. Of psilocybine op de langere termijn effect heeft, weten we niet.

Lichamelijke risico's

Mensen met anorexia nervosa hebben vaak een kwetsbare lichamelijke gezondheid: lage bloeddruk, hartritmestoornissen, elektrolytenstoornissen. Psilocybine kan tijdelijk de bloeddruk en hartslag verhogen. Bij ernstig ondergewicht kan dat extra risico's opleveren. In klinische studies worden deelnemers daarom uitgebreid medisch gescreend, vergelijkbaar met de intake bij psilocybine-therapie.

Psychologische risico's

Eetstoornissen gaan vaak samen met andere psychische aandoeningen, zoals depressie, angststoornissen en persoonlijkheidsstoornissen. Psilocybine kan intense emotionele ervaringen oproepen die niet voor iedereen veilig zijn. De ervaring kan ook confronterend zijn voor mensen met een sterk vervormd lichaamsbeeld.

Vooruitblik: wat kunnen we verwachten?

De komende jaren worden er meer en grotere studies verwacht naar psilocybine bij eetstoornissen. Compass Pathways heeft aangekondigd hun onderzoek voort te zetten. In de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk lopen meerdere studies die specifiek gericht zijn op anorexia nervosa.

Als deze studies positieve resultaten opleveren, is de volgende stap fase-3-onderzoek met grote groepen en strenge controles. Pas daarna kan er sprake zijn van goedkeuring als behandeling. Dit proces duurt jaren.

In Nederland is er nog geen specifiek onderzoek naar psilocybine bij eetstoornissen. Wel wordt er aan het UMC Utrecht en andere academische centra onderzoek gedaan naar psilocybine bij andere psychische aandoeningen, zoals depressie. De kennis die daar wordt opgedaan, kan in de toekomst ook relevant worden voor eetstoornisonderzoek.

Voor nu geldt: het onderzoek is veelbelovend maar vroeg. Er zijn aanwijzingen dat psilocybine zou kunnen helpen, maar hard bewijs ontbreekt. Wie een eetstoornis heeft, doet er goed aan de reguliere behandelopties te benutten en het verloop van het wetenschappelijk onderzoek af te wachten.