De mystieke ervaring: wetenschap achter het onverklaarbare

Wat is een mystieke ervaring?

De term 'mystieke ervaring' klinkt vaag en subjectief. Toch is er al meer dan een halve eeuw serieus wetenschappelijk werk gedaan om te definiëren wat ermee bedoeld wordt. De filosoof W.T. Stace publiceerde in 1960 een invloedrijk werk waarin hij de gemeenschappelijke kenmerken beschreef die mystieke ervaringen in verschillende culturen en tradities delen.

Volgens Stace omvat een mystieke ervaring een aantal kernkenmerken:

• Eenheidservaring: een gevoel dat alles met alles verbonden is, of dat het onderscheid tussen zelf en de buitenwereld oplost.
• Transcendentie van tijd en ruimte: het gevoel dat de gebruikelijke ervaring van tijd en ruimte wegvalt of irrelevant wordt.
• Noetische kwaliteit: een sterke overtuiging dat wat ervaren wordt op een diepere manier 'waar' of 'echt' is, vaak meer echt dan de dagelijkse werkelijkheid.
• Heiligheid of eerbiedigheid: een gevoel van diep ontzag, verwondering of heiligheid.
• Positieve stemming: diepe vrede, vreugde of liefde.
• Onuitsprekelijkheid: het gevoel dat de ervaring niet adequaat in woorden te vatten is.

Deze kenmerken komen opmerkelijk consistent terug in de beschrijvingen van mensen die psilocybine hebben gebruikt in klinische studies. Ze komen ook terug bij meditatiebeoefenaars, bij bijna-doodervaringen en in religieuze tradities wereldwijd. Dat maakt de mystieke ervaring tot een fenomeen dat verder gaat dan een specifieke stof of methode.

Hoe meet je iets dat onmeetbaar lijkt?

Een van de belangrijkste uitdagingen in het onderzoek naar mystieke ervaringen is de meetbaarheid. Hoe kwantificeer je iets dat per definitie 'onuitsprekelijk' is? Onderzoekers hebben hiervoor gestandaardiseerde vragenlijsten ontwikkeld die na een psilocybinesessie worden ingevuld.

De Hood Mysticism Scale

In de jaren zeventig ontwikkelde psycholoog Ralph Hood de Hood Mysticism Scale, gebaseerd op de criteria van Stace. Deze vragenlijst bevat stellingen die de verschillende dimensies van een mystieke ervaring meten. Deelnemers geven op een schaal aan in hoeverre elke stelling overeenkomt met hun ervaring. De Hood-schaal is tientallen jaren gebruikt in onderzoek naar religieuze en meditatieve ervaringen, en later ook in psychedelisch onderzoek.

De Mystical Experience Questionnaire (MEQ30)

Specifiek voor psilocybineonderzoek ontwikkelde het team van Roland Griffiths aan Johns Hopkins University de MEQ30, een gevalideerde vragenlijst met dertig items. De MEQ30 meet vier dimensies: mystiek (eenheidservaring), positieve stemming, transcendentie van tijd en ruimte, en onuitsprekelijkheid. Een score boven een bepaald percentage op alle vier dimensies wordt beschouwd als een 'volledige mystieke ervaring'.

Het gebruik van gestandaardiseerde meetinstrumenten maakt het mogelijk om mystieke ervaringen over studies heen te vergelijken en te koppelen aan andere uitkomstmaten, zoals veranderingen in depressie, angst of levenskwaliteit.

Het baanbrekende onderzoek van Griffiths

In 2006 publiceerde Roland Griffiths een studie die het onderzoeksveld veranderde. In een dubbelblind, gerandomiseerd experiment kregen gezonde vrijwilligers zonder psychedelische ervaring ofwel psilocybine, ofwel methylfenidaat (Ritalin) als actief placebo. De sessies vonden plaats in een zorgvuldig voorbereide setting met therapeutische begeleiding.

De resultaten waren opmerkelijk. Meer dan 60 procent van de deelnemers die psilocybine kregen, rapporteerden een volledige mystieke ervaring volgens de criteria van de MEQ. Veertien maanden later noemden veel deelnemers de psilocybinesessie een van de meest betekenisvolle ervaringen van hun leven, vergelijkbaar met de geboorte van een kind of het verlies van een dierbare.

In vervolgstudies werd het verband tussen de mystieke ervaring en therapeutische uitkomsten steeds duidelijker. Bij patienten met levensbedreigende kanker voorspelde de intensiteit van de mystieke ervaring de mate van vermindering van depressie en angst, zes maanden na de sessie. Hoe dieper de mystieke ervaring, hoe groter het therapeutische effect.

"De mystieke ervaring lijkt niet een bijwerking te zijn van psilocybine, maar een centraal werkingsmechanisme. De therapeutische waarde zit niet alleen in de farmacologie, maar in de beleving zelf." Naar: Griffiths et al., 2006, 2011, 2016

Wat gebeurt er in de hersenen?

De neurowetenschappelijke basis van de mystieke ervaring wordt steeds beter begrepen, al zijn er nog veel open vragen. Meerdere hersenonderzoeken met functionele MRI en EEG tijdens psilocybinesessies hebben een aantal patronen laten zien.

Het default mode network

Het default mode network (DMN) is een netwerk van hersengebieden dat actief is wanneer we niet gericht bezig zijn met een taak: dagdromen, zelfreflectie, denken aan het verleden en de toekomst. Onderzoekers van het Imperial College London lieten zien dat psilocybine de activiteit in het DMN tijdelijk vermindert en de normale scheiding tussen hersennetwerken doorbreekt.

Die verstoring van het DMN correleert met de subjectieve ervaring van 'ego-oplossing': het gevoel dat de grens tussen zelf en niet-zelf vervaagt. Dat is precies een van de kernkenmerken van de mystieke ervaring. Wanneer het netwerk dat verantwoordelijk is voor onze zelfgerichte gedachten minder actief is, ontstaat er ruimte voor ervaringen die als 'grenzeloos' of 'eenheidservaring' worden beschreven.

Verhoogde connectiviteit

Tegelijkertijd laten neuroimagingstudies zien dat onder invloed van psilocybine hersengebieden die normaal gescheiden opereren, met elkaar gaan communiceren. Er ontstaat een tijdelijke toestand van verhoogde connectiviteit die sommige onderzoekers vergelijken met een 'entropische' breintoestand. De hersenen worden flexibeler, minder voorspelbaar en meer geintegreerd.

Robin Carhart-Harris van het Imperial College formuleerde de entropic brain hypothesis: het idee dat psychedelica de hersenen in een toestand van hogere entropie brengen, wat samenhangt met een rijkere en minder gestructureerde bewuste ervaring. Die hogere entropie zou het tegenovergestelde zijn van de rigide, vastgelopen patronen die je ziet bij depressie en verslaving.

Serotonine en de 5-HT2A-receptor

Psilocybine (omgezet in psilocine in het lichaam) bindt primair aan de serotonine 5-HT2A-receptor. Wanneer onderzoekers deze receptor blokkeren met een antagonist (ketanserin), verdwijnen zowel de subjectieve effecten als de mystieke ervaring vrijwel volledig. Dit bevestigt dat de 5-HT2A-receptor een noodzakelijke schakel is in het ontstaan van de mystieke ervaring.

Mystieke ervaring en therapeutisch effect

Het verband tussen de mystieke ervaring en therapeutische uitkomsten is inmiddels aangetoond in meerdere onafhankelijke studies. Maar wat betekent dat precies? En hoe robuust is dat verband?

Consistente bevindingen

In studies naar psilocybine bij depressie, existentiele angst bij kanker, verslaving en roken is steeds hetzelfde patroon gevonden: deelnemers die een diepere mystieke ervaring rapporteren, laten grotere en langduriger verbeteringen zien op klinische uitkomstmaten. Dit verband is gevonden door onafhankelijke onderzoeksgroepen aan Johns Hopkins, NYU en het Imperial College.

Dat betekent niet dat de mystieke ervaring het enige werkingsmechanisme is. Er zijn ook deelnemers die verbetering laten zien zonder een volledige mystieke ervaring, en er zijn deelnemers met een diepe mystieke ervaring die toch terugvallen. Het verband is statistisch, niet deterministisch.

Mogelijke verklaringen

Waarom zou een mystieke ervaring therapeutisch werken? Onderzoekers noemen meerdere mogelijke verklaringen:

• Perspectief verschuiving: de ervaring biedt een radicaal ander perspectief op het eigen leven, het eigen lijden en de relatie tot de wereld. Dat kan vastgeroeste overtuigingen doorbreken.
• Emotionele doorbraak: de intense emotionele lading van de ervaring kan vermeden gevoelens naar de oppervlakte brengen, waardoor ze verwerkt kunnen worden.
• Betekenisgeving: veel deelnemers beschrijven een hernieuwd gevoel van zingeving en verbondenheid na de ervaring. Dat kan beschermend werken tegen depressie en hopeloosheid.
• Neuroplasticiteit: er zijn aanwijzingen dat psilocybine de vorming van nieuwe synaptische verbindingen stimuleert. De combinatie van farmacologische neuroplasticiteit en een betekenisvolle ervaring zou een 'venster' kunnen openen voor psychologische verandering.

Culturele en filosofische context

Mystieke ervaringen bestaan niet in een vacuüm. De manier waarop iemand een mystieke ervaring interpreteert, wordt mede bepaald door culturele en persoonlijke achtergrond. Een gelovige christen kan een eenheidservaring interpreteren als ontmoeting met God. Een atheist kan dezelfde ervaring beschrijven als een gevoel van kosmische verbondenheid zonder religieuze lading. Een boeddhist herkent er misschien elementen van sunyata (leegte) in.

Onderzoekers benadrukken dat de fenomenologie van de ervaring (hoe het voelt) opvallend consistent is over culturele grenzen heen, maar dat de interpretatie sterk verschilt. De MEQ30 meet het eerste, niet het tweede. Dat is een bewuste keuze: het instrument probeert de ervaring zelf te vangen, los van hoe iemand die ervaring achteraf duidt.

Toch is die scheiding niet absoluut. Verwachtingen (set) en omgeving (setting) beinvloeden de ervaring zelf. Iemand die een sessie ingaat met de verwachting van een spirituele ervaring, heeft meer kans om die ervaring te hebben. Dat maakt de mystieke ervaring niet minder echt, maar het benadrukt dat het geen puur farmacologisch effect is.

Risico's en kanttekeningen

Het enthousiasme rond de mystieke ervaring als therapeutisch mechanisme verdient nuancering. Er zijn meerdere kanttekeningen die in het wetenschappelijke debat naar voren komen.

Niet iedereen heeft een mystieke ervaring

Zelfs bij hoge doses psilocybine in een optimale setting heeft niet iedereen een volledige mystieke ervaring. Individuele variatie is groot. Sommige deelnemers beschrijven hun ervaring als emotioneel, introspectief of visueel, zonder de kenmerken van een mystieke ervaring. Dat kan teleurstellend zijn als de verwachting was dat de mystieke ervaring noodzakelijk is voor verbetering.

Moeilijke ervaringen

Naast mystieke ervaringen komen ook uitdagende of angstige ervaringen voor. Angst, verwarring, paranoia en gevoelens van controleverlies worden door een minderheid van de deelnemers gerapporteerd. In sommige gevallen overlappen deze ervaringen met de mystieke ervaring: dezelfde sessie kan momenten van diepe angst en diepe vrede bevatten. De therapeutische begeleiding is cruciaal om deze moeilijke momenten te doorstaan.

Overinterpretatie

Er bestaat een risico dat de mystieke ervaring wordt overgeinspireerd. Sommige critici waarschuwen dat het nastreven van een mystieke ervaring de psilocybine-ervaring kan spiritueel laden op een manier die niet bij iedereen past. De therapeutische werkzaamheid hoeft niet per definitie via de mystieke ervaring te lopen. Er kunnen andere werkingsmechanismen zijn die we nog niet volledig begrijpen.

Wat betekent dit voor de toekomst?

Het onderzoek naar de mystieke ervaring heeft het veld van psilocybineonderzoek fundamenteel beinvloed. Het heeft laten zien dat de subjectieve beleving van een farmacologische interventie ertoe doet, en meetbaar is. Dat is een verschuiving ten opzichte van de traditionele farmacologie, die zich vooral richt op dosis-responsrelaties en neurochemische mechanismen.

Voor de toekomst zijn er meerdere vragen die beantwoord moeten worden. Kan de kans op een mystieke ervaring worden vergroot door specifieke vormen van voorbereiding? Is de mystieke ervaring werkelijk noodzakelijk voor therapeutisch effect, of is het een marker van iets anders? En hoe verhoudt de mystieke ervaring zich tot langetermijnveranderingen in persoonlijkheid, levensstijl en waarden?

Wat duidelijk is, is dat de wetenschap een fenomeen serieus neemt dat lang als onmeetbaar en onwetenschappelijk werd beschouwd. De mystieke ervaring is niet bewezen als therapeutisch mechanisme in de strikte zin van het woord. Maar het is een van de meest consistente voorspellers van therapeutisch effect die we in het psilocybineonderzoek kennen. En dat maakt het tot een onderwerp dat verdere studie verdient.